انسان است. از یک طرف انسان بالقوه خلق شده است و از طرف دیگر انسان بالقوهترین موجوداتی است (لااقل در مقابل نباتات و حیوانات) که به این عالم میآید. سایر حیوانات همانطور که از نظر تجهیزات بدنی بالفعل به دنیا میآیند، از نظر روحی هم بالفعل به دنیا میآیند؛ ساخته شده و پرداخته شده به دنیا میآیند. گربه، گربه به دنیا میآید و سگ، سگ. گربه با غرائز گربگی به دنیا میآید و سگ با غرائز سگی. دیگر هیچ گربهای سگ نمیشود و هیچ سگی هم گربه نمیشود. اما انسان یک موجود بیخصلت (بالقوه) به دنیا میآید و روحش یک دنیا از بدنش تأخر دارد، یعنی انسان در دنیا از نظر روحی آن مرحلهای را طی میکند که چنین در رحم مادر طی میکند، یعنی روح انسان اگرچه خلقتش در رحم آغاز میشود ولی در دنیا در حال خلق شدن است و خلق شدنش ادامه دارد، بلکه غالب در مورد انسان این است که به وسیله خودش خلق میشود، خودش خودش را میآفریند، یعنی آزادی و انتخاب و اختیار خود انسان است که او را خلق میکند، به اختیار و آزادی هم راه خود را طی میکند، و از هر راهی هم که برود با یک طرز خاص خودش را میسازد و یک سنخ روح بر او حاکم است و از این جهت تا حدی حق با اگزیستانسیالیست هاست که به یک نوع اصالت وجود (به اصطلاح خودشان) قائلند و میگویند انسان وجودش بر ماهیتش تقدم دارد و این خودش است که به خودش ماهیت میبخشد. از این جهت حق با آنهاست. و وقتی فرد انسان چنین بود جامعه هم چنین است و ما نمیتوانیم برای جامعه انسانی یک روح ساخته و پرداخته شده غیر قابل تغییر در نظر بگیریم و بگوییم روحش مثلًا اقتصاد است. این جنبه جامعهشناسی انسان نمیتواند از نظر ماهوی با وضع روانشناسی و فلسفی او متفاوت باشد؛ از نظر فلسفی و روانی، خود بخشنده ماهیت به خود باشد و اما از جنبه جامعهشناسی بدون اختیار او ماهیتش تعیین شده باشد.

قبلًا از زبان آندره پییتر خواندیم که: «مادیگرایی تاریخی در عین حال یک برداشت اقتصادی از تاریخ و یک برداشت تاریخی از اقتصاد است». اکنون ما این مطلب را بر این تعریف میافزاییم که: «مادیگرایی تاریخی یک برداشت اقتصادی از انسان و یک برداشت تاریخی از انسان است بدون اینکه برداشت انسانی از اقتصاد و تاریخ باشد». مسأله مهم همین است و تفاوت ما با مارکسیستها نیز در این جهت است که ما چون برای انسان شخصیت و اصالت و فطرت قائل هستیم لذا برداشتی انسانی