اتفاق نظر پیدا کردند، دیگر آن چیز حلال است. گفتهاند معنی سخن پیغمبر که فرموده است: «لا تجتمع امّتی علی خطاء» [١] (امت من بر خطا اتفاق نمیکنند)- که این را خودشان نقل کردهاند- این است که هرگاه امت من بر رأیی وفاق پیدا کردند، همان وفاقشان عین حقیقت است، و اگر در زمانی دیگر علمای اسلام اتفاق پیدا کردند برخلاف آنچه که علمای زمان قبل اتفاق پیدا کرده بودند، باز حقیقت این دومی است؛ اگر علمای [قرن اول] روی مسئلهای اتفاق نظر پیدا کنند حرفشان حقیقت است، اگر علمای قرن دوم بر نظریهای اتفاق نظر پیدا کردند که خلاف آن چیزی بود که علمای قرن پیش اتفاق پیدا کرده بودند حرف اینها هم در زمان خودشان حقیقت است؛ پس حکم خدا در قرن اول یک چیز است، در قرن دوم چیز دیگر و در قرن بعد چیز دیگر. این نظریه را علمای «اصول» اصطلاحا «نظریه تصویب» میگویند و این علما را «مصوّبه» میخوانند. ولی شیعه این نظر را قبول ندارد. شیعه میگوید علما فقط میتوانند کاشف حکم خدا باشند و حکم خدا با وفاق علما در یک زمان عوض نمیشود. اگر علمای قرن سیزدهم اتفاق نظر پیدا کردند که یک چیز حلال است و علمای قرن چهاردهم آنچه را که آنها گفته بودند حلال است بگویند حرام است، حکم خدا یکی از ایندو است، یا آنها اشتباه کردهاند یا اینها. از این جهت است که شیعه اساساً برای اتفاق نظر علمای یک زمان اصالت قائل نیست مگر آنکه به شکلی منتهی به امام شود. اجماع تا در جایی به امام نرسد حجّت نیست.

رد نظریه اگوست کنت

این نظریه اگوست کنت و فیلیسین شاله و عدهای دیگر در باب شناخت- که شناخت حقیقی چیست- شبیه نظریه علمای مصوّبه از اهل تسنّن است. همان طور که نظریه این [گروه از] علمای اهل تسنن در آنجا به نظر ما نظر درستی نیست- و واقعاً هم درست نیست- نظر اگوست کنت نیز در اینجا درست نیست. ممکن است بپرسید که به چه دلیل میگویید نظریه اگوست کنت درست نیست؟ شاید حقیقت، دو هزار سال این باشد که خورشید دور زمین میچرخد، و اکنون هم سیصد سال است که

[١]. سنن ابن ماجه، کتاب فتن، صفحه ٨، با این عبارت: «انّ امّتی لا تجتمع علی ضلالة»