فرض کنیم که اینها در سلول جای داشته باشند (بحثی در این جهت نداریم) آیا من و شما که میگوییم سعدی عالم است، رفتیم و مغز سعدی را تشریح کردیم، علمها را در لابلای سلّولها کلمه به کلمه پیدا کردیم و بعد گفتیم سعدی عالم است؟ آیا ذوقش را در لابلای آن سلولها پیدا کردیم؟ یا مثلًا از مغز سعدی علمها و ذوقها و اصطلاحات و احساسات او را عکسبرداری کردیم؟!

یا به عنوان مثال آقای بروجردی که ما پای درسش رفتیم و دیدیم که آنطور در مسائل فقهی و اصولی اظهار نظر میکند و میگوییم فقیه درجه اول زمان خود بود، آیا مغز او را دیدیم؟ ما که جز پوست و صورت آقای بروجردی چیزی ندیدیم، ما از درون مغز او ناآگاهیم، از خود آن چیزی که در آن، محتواها هست هیچ چیز نمیدانیم ولی در عین حال اگر از من که مثلًا شاگرد ایشان بودم بپرسند آقای بروجردی در فقه و اصول و تفسیر و ادبیات و تاریخ چطور بوده است؟ میگویم در فقه و اصول مرد فوقالعاده متبحّر و صاحبنظری بود و بر تفاسیر قرآن هم مسلّط بود و بیش از نصف قرآن را حفظ بود؛ ادبیات عربش فوقالعاده خوب بود؛ انسان باور نمیکرد که یک مرد فقیه، به ادبیات فارسی اینچنین مسلّط باشد. گاه میشد که به یک مناسبتی شعری از مولوی یا حافظ میخواند و انسان میفهمید که او تا بر اینها مسلّط نباشد نمیتواند اینها را به یک مناسبتی در جای خود بخواند. در اطلاعات تاریخی هم خوب بود. [بعد این سؤال پیش میآید که] تو اینها را از کجا دانستی؟ این معلومات مگر در زبان یا چشم است؟ در روی پوست صورت است؟ پس در کجاست؟ (مادّیین میگویند در مغز وجود دارد. الهیون میگویند مغز ابزاری است در دست روح، آن چیزی که معلومات است غیر از آثاری است که در مغز است. در مغز آثاری پیدا میشود ولی خود علم و آگاهی در ماورای مغز است). میگویم من نمیدانم کجا وجود دارد ولی میدانم که این مرد، آگاهی فقهی، اصولی، تفسیری، ادبی عربی، ادبی فارسی و تاریخی داشت. تو از کجا میدانی؟ میگویم از گفتههایش، من پای درسش بودم. خوب پای درسش باشی؟ میگویم آدمی که فقیه نباشد که نمیتواند اینطور ده سال بیست سال تدریس کند و عدهای را عالم کند ولی خودش بیسواد مطلق باشد، همین طور بیاید حرف بزند. آیا میشود چنین حرفی زد که شخصی ده سال سر کلاس بیاید، تدریس کند، شاگردان همه باسواد شوند ولی خودش بیسواد مطلق باشد؟ خودش نفهمد که چه میگوید، همین طور مثل کسی که هذیان میگوید حرف بزند و اتفاقا همه این حرفها جور