مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٢٢ - ٢ خطایابی

آخر ایدهآلیست یعنی چه؟ چه کسی گفته که الهیون ایدهآلیستاند؟! آنها دادشان همیشه بلند است که ما وجودی و رئالیست [١] هستیم. [ولی مادّیون همواره میگویند] ایدهآلیسم [که منظورشان الهیون است] اینچنین گفته و ماتریالیسم آنچنان.

غرض این جهت است که یکی از وجه شبهها میان آینه و ذهن انسان که وجه شبه خوبی است و قرآن روی این مطلب تکیه فراوان دارد، این است که برای شناخت، بیرنگ بودن فکر و روح ضرورت دارد، یعنی هیچ گونه غرض و مرض و تعصب مثبت یا منفی در کار نباشد، چنانکه آینه باید بیرنگ باشد تا صورتها را [به خوبی] منعکس کند. آینه به هر نسبت که خراب باشد، در وضع صورت تغییر میدهد.

این یک تشبیهی میان آینه و ذهن است، ولی اگر از یک جهت با هم شبیه باشند در جهات مختلف با یکدیگر فرق دارند که ما برای مسأله «شناخت» از آن استفاده میکنیم.

تفاوتهای آینه و ذهن :

١. انعکاس معانی

٢. خطایابی

یکی از تفاوتها این است که آینه فقط صورتها را منعکس میکند، معناها را منعکس نمیکند. اگر انسان در مقابل آینه بایستد شکل و رنگ و حجمش پیداست؛ اما آیا علمش هم پیداست؟ عشقش هم پیداست؟ محبتش هم پیداست؟ احساساتش را هم آینه منعکس میکند؟ نه، آینه به این چیزها کار ندارد. ولی ذهن انسان علم و عشق و احساسات و کینه طرف را درک میکند [یعنی] معانی را هم منعکس میکند.

تفاوت دوم که نسبت به اوّلی مهمتر است این است که آینه گاهی اشتباه نشان میدهد. مثلًا یک آینه مقعّر شئ مقابلش را بزرگتر از آنچه هست نشان میدهد، یا آینه محدّب [تصویر شئ را] کوچکتر از آنچه هست نشان میدهد، و یا آینه استوانهای ابعاد را به شکل دیگری نشان میدهد، مثلًا بینی و دندانها را درازتر و عرض صورت را کمتر نشان میدهد. ذهن انسان هم گاهی خطا میکند اما ذهن میتواند به خطای