کرده است. جزء اصول معارف قرآن راجع به شناخت، مسأله کوشش کردن برای بیطرف ماندن و خوب قضاوت کردن است:«افمن زین له سوء عمله فراه حسنا» [١] که در مورد کسی است که عمل بدش در نظر خودش خوب جلوه میکند. در آیه دیگری میفرماید:«قل هل ننبّئکم بالاخسرین اعمالا الّذین ضلّ سعیهم فی الحیاة الدّنیا و هم یحسبون انّهم یحسنون صنعا» [٢] بگو آیا من به شما خبر دهم که بدترین و زیانکارترین مردم چه کسانی هستند؟ آنهایی که تمام مساعیشان در زندگی دنیاست و فکر میکنند کار خوب میکنند در حالی که تمام تلاشهاشان بیهوده و بینتیجه است.«یحسبون انّهم یحسنون صنعا» خودشان خیال میکنند که دارند خوب عمل میکنند در صورتی که در واقع بد عمل میکنند. در این زمینه قرآن مجید آیههای زیادی دارد.

داستانی دارم از هم مباحثه بسیار بسیار گرامی و عزیزم آیت اللّه منتظری- خداوند متعال او را نجات بدهد [٣] (آمین حضّار)- که حدود دوازده سال با ایشان هم مباحثه بودم. در ایام طلبگی، گاهی به اصفهان و از اصفهان به نجف آباد میرفتیم. هردومان طلبه بودیم و نزدیک بود که سطوح را به اتمام برسانیم. مردی بود که در دانشکده حقوق درس خوانده بود و آدم عجیب و غریبی بود، خودش هم میگفت من دین و مذهب حسابی ندارم. یک وقت این شخص به هم مباحثه عزیز ما گفته بود: فلانی! پیغمبر خیلی کلمات بزرگی دارد! من اخیرا دارم مطالعه میکنم، حیرت کردهام، عجیب سخنان پیامبر بزرگ است. ایشان به او گفته بود البته که بزرگ است؛ و آن شخص گفته بود: ولی شما حق نداری این سخن را بگویی. چرا حق ندارم؟ برای اینکه تو قبلًا به پیغمبر علاقه داشتهای، ولی من که به پیغمبر علاقه ندارم و بیطرف هستم از تو بهتر میفهمم.

من به اصل مطلب کاری ندارم ولی این حرف، حرف درستی است. اگر انسان تعصب نداشته باشد [بهتر میتواند قضاوت کند.] تعصب، یکطرفه نیست، تعصب مثبت و منفی هر دو تعصب است. بعضی خیال میکنند تعصب دینی است [که بد است،] نمیدانند که تعصب لادینی از تعصب دینی بدتر است. ما متعصّبهایی در

[١]. فاطر/ ٨.[٢]. کهف/ ١٠٣ و ١٠٤.[٣]. [خواننده محترم توجه دارد که این درسها قبل از پیروزی انقلاب اسلامی و در سال ٥٦ ایراد شده است.]