مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤١٨ - تشبیه ذهن به آینه

تشبیه از یک نظر تشبیه ضعیفی است که توضیح خواهم داد.

تشبیه ذهن به آینه

اینجا مطلبی را- اگرچه یک تشبیه [١] است- عرض میکنم: یکی از تشبیههای قدیمی معمول این است که ذهن انسان را تشبیه به آینه کردهاند (در مثل مناقشه نیست، تشبیه عرض میکنم). میدانید قدیمیها چنین میاندیشیدند که آینه خاصیتش این است که صورتها را در خودش منطبع میکند، یعنی وقتی ما در مقابل آینه میایستیم صورت ما درون آینه میافتد، ولی امروز ثابت شده که صورتی داخل آینه نمیافتد، خاصیت آینه فقط منعکس کردن نور است؛ شعاع نوری که از بدن ما منعکس میشود، به آینه میتابد و از آینه برمیگردد. بنابر این تصویری که ما از خودمان در آینه میبینیم [به این صورت حاصل میشود که نور] از خودمان در آینه میتابد و از آینه منعکس میشود و ما خودمان را میبینیم ولی خیال میکنیم خودمان داخل آینه افتادهایم. پس این تشبیه بر اساس این فرض است که صورتها در آینه میافتد.

میر سید شریف جرجانی کتابی دارد به نام کبری که از مقدماتیترین کتابهای منطق است و با این جمله شروع میشود: «بدان که آدمی را قوّهای است درّاکه که منقّش گردد در وی صور اشیاء چنانکه [٢] در آینه». میگوید: ذهن به منزله یک آینه است و صورت اشیاء در قوای ادراکی ما منعکس میشود.

تا اینجا یک تشبیه بیشتر نیست، ولی وجه شبههای خاصی هم میان آینه و ذهن انسان وجود دارد:

آینه هرچه صافتر و بیرنگتر باشد واقع نماتر است. اگر آینه رنگ داشته باشد صورتها را به رنگ خود نشان میدهد. مثلًا اگر شیشهای که نور را منعکس میکند به رنگ سبز باشد صورت را هم به رنگ سبز نشان میدهد، ولی اگر آینه بیرنگ باشد