مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٧٠ - رابطه ثابت با متغیر

تحقیق درباره مسأله معروف «ربط متغیر به ثابت» نیست، بلکه مقصودم این است که چگونه ارتباطهایی میان ثابتها و مجرّدات از یک طرف و متغیرات و مادّیات از طرف دیگر برقرار است.

صدرالمتألهین این مسأله را به این گونه طرح نکرده است ولی شایسته است که بابی به این عنوان هم باز بشود. این روابط سه گونه است: یکی اینکه رابطه ثابتها (مجردات) با مادیات رابطه فاعل و فعل است، یعنی مجردات موجد و پدید آورنده مادیات میباشند و به عبارت دیگر رابطه مادیات با مجردات به اعتباری رابطه «عنه» است و به اعتباری رابطه «له» و به اعتباری رابطه نزولی و فرودی است یعنی مادیات تنزل یافته مجرداتند.

رابطه دیگر مربوط است به «حافظ وحدت بودن» یعنی مادیات به حکم آنکه یک حرکت دائمند و اول و آخر و وسط آنها با یکدیگر نیستند و در عین حال از نوعی وحدت و هماهنگی و ارتباط و پیوستگی و نظام و یگانگی برخوردارند [نیاز به حافظ وحدت دارند]، آنچه به مادیات وحدت میبخشد حقایق مجرده ثابته هستند و به قول مولوی: