مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٦٧ - حرکت جوهری

فساد دفعی آن «فساد»- اما تغییر تدریجی و زمانی «حرکت» نامیده میشود.

از نظر عموم فلاسفه در اینکه عالم طبیعت متغیر است یعنی در معرض دگرگونیها هست و قابلیت دگرگونی در همه اجزاء آن وجود دارد شکی نیست، ولی سخن در این است که آیا تغییرات عالم طبیعت به نحو کون و فساد است یعنی دفعی است، و یا به نحو حرکت است یعنی تدریجی است، و یا بعضی تغییرات دفعی است و بعضی تدریجی؟ و اگر بعضی دفعی است و بعضی تدریجی کدامیک دفعی و کدامیک تدریجی است؟ و چه دلیلی در کار هست؟

از طرف دیگر میدانیم که اگر فرض کنیم تغیرات دفعی باشد معنی متغیر بودن اشیاء این است که امکان تغیر در آنها هست اما فعلیت تغیر صرفاً در «آنات» به وقوع میپیوندد، پس چنین موجوداتی در زمان یعنی در این امتداد طولی که ما آن را «زمان» میخوانیم ثابتاند و در یک لحظه، و به تعبیر دقیقتر در یک «آن»، تغیر در آنها رخ میدهد، پس چنین موجوداتی هم ثابتاند و هم متغیر، در زمان ثابتاند و در برخی آنات متغیر، و در واقع آنچه بیشتر بر آنها حاکم است ثبات است، و هم میتوان گفت چنین موجوداتی ثابت نسبی و متغیر نسبی میباشند یعنی نسبت به موجوداتی که تغییراتشان تدریجی و زمانی است یعنی موجوداتی که حرکت در آنها صورت میگیرد ثابتاند و نسبت به مجردات که از هر گونه استعداد و قوه و امکان استعدادی مبرّا و منزهاند و فعلیت خالصند و هیچ گونه تغیر در آنها رخ نمیدهد متغیرند.

چنانکه میدانیم یکی از کارهای فلاسفه دسته بندی کردن موجودات است. به عقیده فلاسفه همه موجودات عالم که دارای ماهیت و چیستی هستند یعنی همه موجودات به استثنای ذات باری داخل در این دستهبندی میگردند؛ به عبارت دیگر هر دسته از ماهیات در تحت یک ماهیت عام قرار میگیرند که علمای مسلمین آن را «مقوله» مینامند.

مقولات در زبان یونانی «کاتیگوری» [١] نامیده میشده است که پس از معرّب شدن به صورت «قاطیغوریاس» تغییر شکل داده است.

راجع به اینکه عدد مقولات چقدر است و به عبارت دیگر مجموع ماهیات اشیاء در تحت چند ماهیت عامّ اصلی قرار میگیرد اختلاف نظر موجود است، ارسطو