در اینجا مناسب است به یک مطلب دیگر هم اشاره کنیم. گفتیم که میان امور نفسانی و امور ذهنی اشتباه کردهاند. این اشتباه اختصاص به اینجا یعنی مسأله «حقیقت» ندارد؛ در جای دیگر هم هست و این اشتباه را زیاد مرتکب میشوند که ما به مواردی از آن اشاره میکنیم.

الف. بدون شک ذهن از آن جهت که ذهن است یعنی حکایتگر واقع است ارزشش ارزش حکایتگری است، یعنی ارزش از آن واقعیت است نه از آن ذهن. این ذهن فقط مثل یک عینک است. ارزش عینک برای چشم فقط این است که میتواند وسیلهای باشد برای ارائه دادن بیرون. ذهن هم تا آنجا که ذهن است و حکایتگر بیرون است ارزش ذاتی ندارد؛ ارزش ذاتی از آن واقعیت و عالم بیرون است. از این جهت است که در پاسخ این سؤال که آیا انسان از نظر کمالات انسانی باید واقعگرا باشد یا ذهنگرا، میگوییم البته باید واقعگرا باشد، چون ارزش ذهن ارزش وسیلهای است و لهذا علمایی که علمشان شاغل آنهاست یعنی بجای اینکه علمشان وسیلهای باشد برای ارتباط با واقع و نفس الامر و به تعبیر دیگر علمشان وسیلهای باشد برای عمل، خود علم برای آنها موضوعیت پیدا کرده است و اسباب سرگرمی شده است ارزشی ندارند و مورد نکوهش واقع شدهاند. اینها همیشه سرگرم همان ذهنیات خودشان هستند با اینکه این ذهنیات ارزشش فقط این است که وسیله تماس و ارتباط ما با واقع و نفس الامر است. همانند آن شخصی هستند که عینک به چشمش زده است اما همیشه توجهش به عینکش است که ببیند این عینک مثلا دور را آنطور میبیند و نزدیک را اینطور، آنجا را بهتر میبیند و اینجا را بدتر، آنجا را به این شکل ارائه میدهد و اینجا را به شکل دیگر. به او میگویند تو که این عینک را به چشمت زدهای فقط اسباب سرگرمی تو شده است؛ عینک را که به چشم میزنند میخواهند بیرون را بهتر ببینند و از طریق عینک به سراغ عالم بیرون بروند، اما همه توجه تو به این عینک است و از عالم بیرون غافل شدهای.

تا اینجا این حرف درست است. ولی باید توجه داشت که همه عالم درون انسان عالم ذهن نیست؛ یعنی همه درون انسان همان جنبههایی که از بیرون حکایت میکند نیست. گفتیم انسان در درون خودش چیزهایی دارد که اینها به عالم ذهن و