شمولش وسیع میشود. پس این کلیت جز اینکه مشمول همین و حکایتگری همین را توسعه داده است کار دیگری نکرده است. از این جهت است که معقولات ثانیه- که فعلا معقولات ثانیه منطقی مورد نظر ماست- در عین اینکه مستقیما از خارج گرفته نشدهاند و در عین اینکه ذهنی هستند میتوانند در معرفت ما دخیل باشند.

به هر حال این بحثی بود درباره مشکل شناخت که تا حکایت از خارج نباشد معرفت نیست. یک چیزی که من پیش خودم ساختهام نمیتواند علم و معرفت باشد. علم و معرفت و آگاهی یعنی علم من به اشیاء خارج، معرفت من به اشیاء خارج، آگاهی من از اشیاء خارج. از چیزهایی که همهاش مربوط به ذهن است و رابطهای با خارج ندارد که علم و معرفت درست نمیشود. این بحث بحث خیلی خوبی است که یک معضل بزرگی را از جلو پای فلسفه برمیدارد و شاید در بحثهای آینده مجددا به آن اشاره کنیم، چون برای اولین بار که یک بحث مطرح میشود و ذهن با آن آشنا میشود باید یک مدتی در ذهن بماند تا به اصطلاح پخته شود، آن وقت برای بار دیگر که تکرار میشود بهتر درک میشود.

اکنون به بحث خود باز میگردیم و سخن خود را درباره معقولات ثانیه فلسفی ادامه میدهیم.

معقولات ثانیه فلسفی

حکمای ما به دو نوع معقولات ثانیه قائل هستند: معقولات ثانیه منطقی و معقولات ثانیه فلسفی. البته معقولات ثانیه فلسفی را اصطلاحا اعم از معقولات ثانیه منطقی میدانند به این معنا که میگویند اگر منطقیین بگویند «معقولات ثانیه» منظورشان محدود است به یک معانی خاص که همان معقولات ثانیه منطقی است، و اگر فلاسفه بگویند «معقولات ثانیه» آنها یک تعریف اعم دارند که هم شامل معقولات ثانیه منطقی میشود و هم شامل معقولات ثانیه غیر منطقی. البته تا این حد فقط یک اصطلاح است که ما بگوییم اصطلاح فلاسفه اعم است از اصطلاح منطقیین. ما میتوانیم اصلا یک اصطلاح اخصی برای فلاسفه قائل بشویم- و همین جور هم هست- که معقولات ثانیه منطقی را یک طرف بگذاریم و معقولات ثانیه فلسفی را طرف دیگر. اینکه ما این دو نوع معقولات ثانیه را در مقابل هم قرار بدهیم و یا یک تعریف اعم بکنیم که شامل هر دو بشود این دیگر فقط به اصطلاح مربوط میشود و