مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٢٧ - تعبیر حکما در مورد معقولات اولیه و ثانویه

مجموعه آثار شهید مطهری، جلد ٩، ص٤٢٧

گرفتهاند که اگر فلسفه هگل درست باشد آن حرف درست است، اما اگر فلسفه هگل درست نباشد دیگر نمیشود آن حرف را ثابت کرد.

بازگشت به اصل بحث

به هر حال معانیای از قبیل علیت و معلولیت، وحدت و کثرت، وجود و شیئیت، وجوب و امکان و امتناع را که نه از سنخ معقولات اولیه و نه از سنخ معقولات ثانیه منطقی هستند، معقولات ثانیه فلسفی میگوییم. در اینکه ذهن بشر یک سلسله معانی و معقولات اینچنینی دارد شکی نیست، که گفتیم از جمله چیزهایی که باید به آن توجه داشته باشیم این است که در فلسفه کانت و فلسفه هگل معقولات ثانیه منطقی و فلسفی همه از یک ردیف شمرده شدهاند. از دوازده مقوله کانت بعضی از آنها معقولات ثانیه فلسفی است و بعضی از آنها معقولات ثانیه منطقی است. در [مقولات] هگل هم همین وضع جاری است.

تعبیر حکما در مورد معقولات اولیه و ثانویه

اکنون ما میخواهیم ببینیم تعبیر خود حکما از این دو نوع معقول ثانی چیست و چه فرقی میان آنها قائلند. اینها در اینجا یک تعبیر نسبتا نارسایی کردهاند که ما باید همین تعبیر را به بیان خودشان درست توضیح بدهیم و بعد هم اگر خودمان بیان دیگری داشته باشیم عرض میکنیم. حالا ما فعلا تعبیر آنها را بیان میکنیم و تفصیلش را به بعد موکول میکنیم. تعبیر آنها این است که فرض کردهاند موضوعی هست و محمولی؛ از ناحیه محمول تعبیر به «عروض» میکنند، میگویند محمول عارض بر موضوع میشود و از ناحیه موضوع تعبیر به «اتصاف» میکنند، میگویند موضوع متصف به محمول میشود؛ میخواهند میان عروض محمول بر موضوع و اتصاف موضوع به محمول نوعی تفکیک کرده باشند، به این معنی که اینها را دو چیز حساب کردهاند؛ بعد میگویند اگر محمولی بر موضوعی صدق کند این از سه حال بیرون نیست:

١. یک وقت است که عروض محمول بر موضوع و اتصاف موضوع به محمول هر دو خارجی است. اگر چنین باشد نه معقول ثانی منطقی است نه معقول ثانی فلسفی.

اینکه حاجی گفته است اینها معقولات اولیه هستند حرفش درست است