که ما از آن تعبیر به [یک] ماهیت میکنیم و تعلقی به شیء دیگر دارد که ما از آن تعبیر به ماهیت دیگر میکنیم. غرض این جهت است که وحدتی که در آنجا- یعنی در باب وحدت وجود- میگفتیم وحدت سنخی بود. البته این وحدت سنخی با نوعی وحدت شخصی هم منافات نداشت؛ یعنی ما تمام مراتب وجود را از یک نظر میتوانیم با حفظ مراتب به منزله شخص واحد بدانیم؛ یعنی تمام هستی را من اوّله الی آخره به منزله یک اندام واحد و یک شخص واحد بدانیم ولی با حفظ مراتب و با اختلاف مراتب.

وحدت وجود عرفانی و وحدت وجود تشکیکی

مطلبی که در بالا گفتیم مربوط به گذشته بود که در باب وحدت حقیقت وجود مطرح کردیم. در همانجا گفتیم که بعضیها که به وحدت در حقیقت وجود قائل هستند هیچ گونه کثرتی را در این حقیقت نمیپذیرند. وحدت وجود عرفانی تقریبا همین است؛ یعنی عرفا لااقل در بعضی از نظریات خودشان در باب وحدت وجود چنین نظر میدهند؛ یعنی هیچگونه کثرتی را در حقیقت وجود از آن جهت که حقیقت وجود است نمیپذیرند و بنابراین حقیقت وجود را مساوی با ذات حق میدانند و آنچه ماورای ذات حق هست همه اینها را به منزله شؤون و صفات او تلقی میکنند که باز شؤون و صفات او به منزله یک نوع اعتباراتی است که در مورد او میشود؛ یعنی او با یک اعتبار اضافه میشود یک اسم و یک صفت، و این ماهیات و اینهایی هم که ما میگوییم همه اینها باز برمیگردد به شؤون حق تعالی یا یک اموری که در مرتبه ذات حق تعالی به نحو وجود علمی موجود است. این نظریه همان نظریه وحدت وجود عرفانی در شکل خیلی غلیظش است [١].

[١]. مکاتبات و سؤال و جوابهایی که میان آقا شیخ محمد حسین اصفهانی غروی معروف به کمپانی و مرحوم آقا سید احمد تهرانی کربلایی رد و بدل شده است- که خیلی با ارزش است- و آقای آشتیانی در مجله «جاویدان خرد» چاپ کردند، در همین زمینه وحدت وجود است. مرحوم آقا سید احمد یک مرد عارفی است و عارفانه فکر میکرده است، اما مرحوم آقا شیخ محمد حسین حکیمانه فکر میکرده است. مرحوم آقا شیخ محمد حسین طرفدار وحدت تشکیکی وجود است به شکلی که در کتب فلسفه مثل منظومه و اسفار و غیره مطرح است و مرحوم سید احمد طرفدار آن نوع وحدت وجود عرفانی