طرح میشود. اگر چه بحث کلی و جزئی را این آقایان در مباحث ماهیت طرح میکنند، ولی قهرا به مناسبت اینکه کلیت و جزئیت تا اندازهای بستگی به عالم ذهندارد لذا مقداری از مباحث علم و ادراک هم در آنجا یعنی در باب ماهیات مطرح میشود، مانند این مسأله که آیا کلی و جزئی در خارج وجود دارد یا وجود ندارد.

بعلاوه یکی از مسائل مربوط به علم و ادراک- که مسأله خیلی مهمی هم هست- مسألهای است که ما به نام «اعتبارات ماهیت» داریم که مربوط میشود به معرفت انحاء اعتبارات ماهیت از قبیل ماهیت لابشرط، بشرط شیء و بشرط لا، و بازگشت همه اینها به اعتبارات ذهن است؛ یعنی در واقع نوعی شناخت ذهن است. این هم مسألهای است که باز در ابواب ماهیت مطرح میشود.

گذشته از این، عنقریب بعد از مبحث وجود ذهنی به مباحثی میرسیم که گرچه آن مباحث عناوین دیگری دارد ولی همان مباحث به نحوی در مسائل علم و معرفت گنجانیده میشود، مانند مبحث معقولات ثانیه که اصلا بحث معقولات ثانیه درست یک بحثی است مربوط به عالم ذهن. در آنجا معقولات تقسیم میشوند به معقولات اولیه و معقولات ثانویه و باز معقولات ثانیه بر دو گونهاند: معقولات ثانیه منطقی که مفاهیم منطقی هستند و معقولات ثانیه فلسفی که یک سلسله معانی فلسفی هستند.

باز این مسائل هم مربوط به علم و ادراک و معرفت میشود.

حالا یک مبحثی که حساب خودش را از همه آنها جدا کرده است همین مبحث «وجود ذهنی» است. مبحث وجود ذهنی اصلا خودش را کشانده و آمده است به مسائل وجود و عدم؛ هم از باب مقولات، هم از باب عقل و معقول و هم از مباحث نفس و از ابواب دیگر خارج شده، خودش را کشانده و آورده است به اینجا [١]؛ و چنانکه بعدا خواهیم گفت این باب یک باب مستحدثی است که در کلمات متقدمین از قبیل فارابی و بوعلی وجود نداشته است. اما چرا این بحث که درباره علم و ادراک است در مباحث وجود و عدم مطرح شده است؟

علت این است که بحث وجود ذهنی در واقع بحث شناخت است یعنی بحث ارزش علم است (که این همان مسألهای است که در دنیای اروپا از اهمیت بسیار

[١].- در فلسفه جدید هم این بحث یک باب علیحده و یک باب مخصوص به خود دارد به نام « .