همه مقولات ارسطویی از همین معقولات اولیه درست میشود؛ یعنی اشیاء عینیای که ما در خارج داریم از تحت این معقولات اولیه خارج نیستند ولی میان اینها تقسیم میشوند، بعضی از این مقوله هستند بعضی از مقوله دیگر. مثلا بعضی مقولات تحت جوهرند، بعضی مقولات تحت کیفند، بعضی مقولات تحت کمّند. پس این مقولات در عین اینکه میان یک دسته از موجودات مشترکند میان همه موجودات مشترک نیستند. اینها را میگوییم معقولات اولیه.

معقولات ثانیه

در عقل و در ذهن انسان یک سلسله معقولات یعنی معانی کلی دیگر هست که اینها قطعا از سنخ معقولات اولیه نیستند؛ یعنی اینها صورت اعیان نیستند که انعکاس دستهای از اعیان اشیاء در ذهن باشند. اولا یک امتیاز اینها این است که معقولات اولی مسبوق به یکی از حواساند ولی معقولات ثانیه مسبوق به حس نیستند؛ یعنی این مراحل سهگانه یا چهارگانه قبلی را طی نکردهاند که اول صورت حسی داشته باشند، بعد صورت خیالی و بعد صورت عقلی، بلکه اصلا صورت حسی و صورت خیالی برای اینها فرض نمیشود. دیگر اینکه اینها اختصاصی نیستند، برخلاف معقولات اولیه که به گروههای معین اختصاص دارند، یکی به گروه جوهر، یکی به

همان صورت اولی است، ولی بچه گوسفند قبل از اینکه تجربه کند وقتی گرگ را میبیند از او میگریزد. اما «عداوت» صورت نیست، یک معنی است؛ مثل صداقت است، مثل دوستی است. شما میگویید دوستی یک امری است که صورت ندارد، بلکه یک امر ذهنی است و آن رادرک میکنید. میگویند گوسفند این عداوت را که یک معنی است نسبت به گرگ درک میکند. میگویند یک قوهای در او هست که این عداوت را درک میکند. اسم این قوه را ما میگذاریم «قوه واهمه». بعد میگویند در انسان هم این واهمه وجود دارد ولی در حد ضعیفتر. این همان چیزی است که امروز به آن نام «غریزه ادراکی» دادهاند. آن وقت تحلیل و توجیه اینکه این غریزه ادراکی چیست و آیا واقعا ما میتوانیم به یک قوه دیگر مستقل از این قوهها قائل بشویم یا نه، خودش یک بحثی است. به هر حال فرضی که در باب قوه واهمه کردهاند همین است. البته در باب اینکه کار قوه واهمه چیست چند کار را به او نسبت دادهاند؛ یکی از آنها همین است که ذکر کردیم.