آیا حقیقت حرکت چنین است؛ یا نه، حقیقت حرکت این است که حرکت حقیقتی است قابل شدت و ضعف، یعنی حرکت کند حرکت است علی الاتصال و حرکت تند هم حرکت است علی الاتصال و آن حرکت تند در حرکت بودنش شدید است؛ یعنی «سرعت» شدت حرکت است نه اینکه «سرعت» مخلوط شدن حرکت است با غیر حرکت؛ «بطء» هم ضعف حرکت است نه مخلوط شدن حرکت با غیر حرکت [١].

این، یک مطلب بود. همین جا میخواستیم برسیم به مسأله تقدم و تأخر که آیا در عالم تقدم و تأخر وجود دارد یا وجود ندارد؟ پاسخ این است که تقدم و تأخر وجود دارد. واضحترین آنها تقدم و تأخر زمانی است. از آن که بگذریم به تقدم وتأخرهای رتبی و شرفی و غیره میرسیم. اکنون که تقدم و تأخر در عالم وجود دارد باید بدانیم هر چه تقدم و تأخر در عالم هست براساس این است که دو چیزی که در یک جهت اشتراک دارند در همان جهت با هم اختلاف دارند. اصلا تا دو تا چیز در یک جهت با هم شرکت نداشته باشند و در همان جهت مشترک، یکی بر دیگری افزایش نداشته باشد تقدم و تأخر معنی ندارد؛ یعنی اگر «الف» و «ب» در «ج» اشتراک داشته باشند ولی در «ج» هیچ اختلافی نداشته باشند و مثلا اختلافشان در «د» باشد، این معنی ندارد که «الف» مقدم بر «ب» باشد.

پس اولین مسأله که ما باید به آن برسیم این است که آیا در عالم شدت و ضعف وجود دارد یا نه؟ آیا در عالم تقدم و تأخر وجود دارد یا نه؟ جواب میدهیم که بلی، وجود دارد؛ ما نمیتوانیم وجودش را انکار کنیم.

نمیبیند؛ ولی در جایی که چشم میبیند هم همین طور است. مثلا من در یک دقیقه از اینجا تا سر خیابان حرکت میکنم، بنابراین نظریه باید بگویم من با سرعت سیر نور حرکت کردهام، در همان «آن» اول رسیدهام آنجا ولی چشم نمیتواند ببیند؛ در این مدت خیال میکنم که میروم

[١].- آیا این بحث تشکیک منطبق بر قوه و فعل ارسطویی نمیشود؟

استاد: قوه و فعل اتفاقا یکی از مراتب تشکیک است، نه اینکه این به آن برمیگردد. قوه و فعل ارسطویی از مسائل باب تشکیک است. البته ارسطو این حرف را نگفته است، یعنی قوه و فعل را داخل در باب تشکیک نکرده است ولی اینهایی که به باب تشکیک رسیدهاند قوه و فعل را بردهاند در باب تشکیک.