صدر المتألّهین ثابت کرد که نه، کلّی آن جزئی مبهم شده نیست؛ یعنی جزئی با تنزل کلی نمیشود، جزئی با تعالی کلی میشود؛ با کم شدن کلی نمیشود، با افزایش پیدا کردن کلی میشود؛ چرا؟ برای اینکه شما وقتی که یک جزئی برایتان مبهم بشود معنایش این است که مردّد میشود. (درست به این نکته توجه کنید که جواب آناتول فرانس و امثال او را چگونه باید داد. حالا او یک مثالی گفته است، ما مثال دیگری عرض میکنیم.) ما الآن ده نفر هستیم که اینجا نشستهایم. وقتی که نزدیک هم هستیم و چهرههای یکدیگر را میبینیم همه مشخص هستیم: او آقای زید است، او آقای عمرو است، او آقای بکر است و همین طور. ولی اگر همین افراد از هم جدا شوند، یکی جلو میافتد و آن دیگری عقب میافتد؛ بعد اگر ما یک شبحی از دور ببینیم نمیدانیم کدامیک از اینهاست؛ آنقدر از ما دور شدهاند که نمیتوانیم تشخیص بدهیم که این شبح کدامیک از اینهاست، آقای زید است؟ آقای عمرو است؟ آقای بکر است؟ ولی آن شبح دور همان کسی است که مشخصات خود را از دست داده است و به صورت یک فرد مردّد در آمده است که یا این است یا آن و یا دیگری. آن سکه ساییده شده به صورت کلی در نیامده است؛ به صورت یک امر مردّد در آمده است که این سکه یا ناصر الدین شاهی است یا مظفرالدین شاهی است و یا فلان سکه دیگر. ولی کلیات ذهن ما جزئی مردّد نیست که یک چیزی در ذهن ما هست که آن یا این فرد انسان است یا آن فرد و یا فرد دیگری؛ بلکه کلی آن چیزی است که در ذهن ما حالتی به خودش میگیرد که در آن واحد جامع همه افراد است. شما وقتی که مثلا میگویید: «کلّ انسان فیه غریزة کذا»، این «کلّ انسان» که میگویید، در اینجا انسان در ذهن شما یک حالتی پیدا کرده است که در آن واحد همه افراد را در بر میگیرد، غیر متناهی افراد را در بر میگیرد، نه اینکه یک امر مردّد باشد که وقتی بگوییم «زید» یک فرد مشخص در ذهن بیاید، وقتی بگوییم «انسان» یک فرد نامشخص در ذهن بیاید که یا این است یا آن و یا دیگری. کلی یک فرد نامشخص نیست، بلکه چیزی است که در آن واحد به جامعیت خودش همه افراد را در برمیگیرد و معجزه ذهن این است که چنین قدرتی را دارد که میتواند از راه تصور کلی یک قضیهای تشکیل بدهد که با آن یک قانون کلی برای افراد غیر متناهی