مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٠٤ - اشاره ای به مسأله شناخت و اهمیت معقولات ثانیه

مجموعه آثار شهید مطهری، جلد ٩، ص٤٠٤

اشاره ای به مسأله شناخت و اهمیت معقولات ثانیه

این است که اگر مسأله معرفت و شناخت را محدود بدانیم به معقولات اولیه، بر ما همان خواهد رفت که بر هیوم رفت؛ منتها بعد از هیوم افرادی آمدند و حرف هیوم را فهمیدند و نقص آن را درک کردند و در مقام اشکال بر آمدند که این حرفها درست، ولی با معقولات اولیه که علم و معرفت درست نمیشود. پس چگونه تکلیف علم و معرفت را روشن کنیم؟ کانت و هگل و امثال اینها از یک راهی وارد شدند که گو اینکه راهشان راه صواب نبود ولی بالاخره سرشان توی حساب بود که با معقولات اولیه علم درست نمیشود. حالا اگر اصطلاح معقولات اولیه را هم نیاوردهاند ولی بالاخره گفتهاند با چیزی که مستقیما از راه حواس آمده است علم درست نمیشود. با اینها علمی و معرفتی درست نمیشود و علم و معرفت عناصر دیگری غیر از اینها دارد. اما این ماتریالیستهای امروزی اساسا هیچ سرشان توی این حسابها نیست. تازه در حرفهای هگل هم اشتباهاتی کردهاند که در همین باب معقولات ثانیه مقداری از آنها را بیان خواهیم کرد [١].

این است که در واقع یک معضلی هست که چه بکنیم؟ اتفاقا در اینجا بیان نظریه فلاسفه غرب در فهم آنچه که فلاسفه اسلامی در باب معقولات اولیه و معقولات ثانیه منطقی و فلسفی گفتهاند کمک زیادی میکند؛ یعنی از راه «تعرف الاشیاء باضدادها» وقتی انسان نقطه مقابل را ببیند خود مسأله برای او روشنتر میشود؛ یعنی با مقایسه با حرف آنها ماهیت اینها بهتر کشف و بهتر بیان میشود.

استاد: درست است، ممکن است وسیعتر باشد، بیانش وسیعتر است. من قبول دارم این بیانی که من گفتم هیچ کس به این نحو بیان نکرده است، اما خودم هم اعتراف میکنم که من یک چیز دیگری را غیر از آنچه آنها گفتهاند نمیگویم؛ همانها را دارم میگویم ولی با یک تقریر و بیان دیگر. به این بیانی که من گفتم نه ملاصدرا گفته است نه حاجی و نه هیچ کس دیگر، ولی آن هم که من میگویم در اصل چیز دیگری نیست.