مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٥٧٣ - عدم ارتباط مسأله اعاده معدوم با مسأله معاد

مجموعه آثار شهید مطهری، جلد ٩، ص٥٧٣

بنابراین مسأله اعاده معدوم هیچ گونه ارتباطی با مسأله معاد ندارد، و حکمای اسلامی پیرو مشرب صدر المتألّهین معتقدند آن انعدامی هم که در این بدن مادی پیدا میشود در آن بدن اخروی پیدا نمیشود (و لذا حاجی میگوید: ما ضرّ انّ الجسم غبّ ما فنی- هو المعاد فی المعاد قولنا) برای اینکه این جسمی که این فلاسفه قائلند جسمی است که دارای ابعاد هست ولی دارای ماده نیست؛ یعنی جسم هیولانی نیست که دارای استعداد و حرکت و قابل فصل و وصل باشد، ولی دارای ابعاد هست و طول و عرض و عمق دارد، که این همین چیزی است که ما آن را «جسم برزخی» مینامیم [١].از این مطلب هم بگذریم.

دو مطلب دیگر در اینجا هست که این دو مطلب را هم به طور مختصر بیان

استاد: خیر، معنای این خیلی متفاوت است با آن عود ارواح به اجسام که متکلمین میگویند. آنها تأویل میکنند. آنهایی که معنای رجوع به پروردگار را نمیتوانند خوب تصور کنند این آیات را تأویل میکنند، میگویند مجازا گفته شده است «رجوع به پروردگار»، رجوع به پروردگار که معنی ندارد؛ از باب اینکه یک روزی میآید و در آن

روز خداوند به اعمال مردم رسیدگی میکند از این جهت آن را مجازا رجوع به خداوند گفتهاند، و الّا رجوع به خداوند معنی ندارد.

- در آن تفسیرهای متکلمین، مرجع بدن است و راجع روح است در حالی که در این بیان اصلا راجع کل انسان است و مرجع هم پروردگار است.

استاد: بله، مرجع خود پروردگار است. و این مسأله «مآب» (الیه ادعوا و الیه مآب) و «مصیر» و «صیرورت» (الا الی اللّه تصیر الامور)، همه اینها و تعبیرات نظیر اینها که در قرآن آمده است تعبیر دیگری است غیر از مسأله معاد به اصطلاح متکلمین که به معنی عود ارواح به اجسام است.

استاد: بله، به عقیده ملاصدرا و امثال او همان جسم برزخی است که در معاد ظاهر میشود.

- عذاب هم به همین جسم تعلق میگیرد؟

استاد: بله، عذاب هم به همان تعلق میگیرد.