مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٦٥ - سیر تاریخی مسأله اصالت وجود

مجموعه آثار شهید مطهری، جلد ٩، ص٦٥

و حرفهای فلاسفه را مورد سؤال قرار میدادهاند و لذا آنها یک سلسله مسائل را طرح کردند که اگر چه حرفهای خود آنها مقبول فلاسفه واقع نشد ولی راهی گشود برای مسائل جدید.منبع دیگر، حرفهای عرفاست، البته از محیی الدین به این طرف. تا دوره محیی الدین مسأله وحدت هم اگر در عرفان مطرح شده- که مطرح هم بوده است- به صورت وحدت وجود به این معنا که بعدها مطرح شده نبوده است. اینکه درباره وجود به شکل فلسفی بحث شود، برای اولین بار به وسیله محیی الدین و شاگردان او انجام گرفته است. ما قبل از محیی الدین و شاگردان او بحثی درباره وجود و تحت عنوان وجود نمیبینیم. حتی در عرفان فارسی هم از دوره محیی الدین به بعد است که مثلا در تعبیرات مولوی هست [١]. در تعبیرات فنّاری مثلا، ما چنین چیزی پیدا نمیکنیم ولی در تعبیرات محیی الدین هست و میبینیم که مثنوی اساسا بر مبنای همان وحدت وجود محیی الدینی میچرخد.

بنابراین، این مسأله به صورت یک مسأله طرح شده که آیا ماهیت را باید اصیل بدانیم یا وجود را، یعنی ما باید از ایندو یکی را انتخاب کنیم، یا این را یا آن را، به طور قطع قبل از میر داماد و ملا صدرا نبوده است؛ و حتی ما مکرر گفتهایم که این نکته که همیشه به شیخ اشراق نسبت میدهند که شیخ اشراق اصالت ماهیتی بوده است به یک معنا درست است ولی به یک معنای دیگر درست نیست. اگر کسی خیال کند که این مسأله برای شیخ اشراق مطرح بوده است که از ایندو ما باید یکی را انتخاب کنیم، درست نیست. در هیچیک از کتابهای شیخ اشراق چنین مسألهای مطرح نیست که آیا وجود اصیل است یا ماهیت؟ ولی شیخ اشراق مسألهای را به شکل دیگر طرح کرده است که لازمه حرفش را اینچنین گرفتهاند.

ما قبلا بحث زیادت وجود بر ماهیت را مطرح کردیم و عمدا هم آن بحث را قبل از بحث اصالت وجود مطرح کردیم تا اینکه مطلب روشن باشد. گفتیم بحث زیادت وجود بر ماهیت یعنی مغایرت وجود با ماهیت در ذهن؛ یعنی وجود نه جزء ماهیت

(١). مثل «تو وجود مطلق و هستی ما».