حرکت را خروج شیء از قوّه به فعلیت بدانیم لازمه طبیعت حرکت اشتداد و تکامل است و همه حرکتها اشتدادی است؛ یعنی اگر ماهیت حرکت را خروج شیء از قوه به فعلیت بدانیم هر حرکتی ملازم است با تکامل و اشتداد، چون شیء از حال قوه که حال نقص است به حال فعلیت که حال کمال است در میآید.

قهرا اینجا این سؤال مطرح میشود که: پس چرا در حرکتهای أینی و مکانی که رایجترین حرکاتی است که ما در عالم سراغ داریم، هیچ نوع تکاملی نیست. این جسم در حرکت أینی و مکانی خودش از این نقطه حرکت میکند و به آن نقطه میرود در صورتی که از نظر أینی هیچ تکاملی پیدا نمیکند؛ یعنی قبلا مکانی را اشغال کرده بود، در بین راه هم یک مکانی را اشغال کرده بود و حالا هم یک مقدار مکان دیگری را اشغال کرده است؛ یعنی از نظر اشغال مکان نمیشود گفت این أینش کاملتر است از «أین» قبل یا مثلا درجه این «أین» بالاتر است از درجه آن «أین»اعتبار کردن درجات فقط در کیفیات و در جوهر و در این گونه چیزها قابل فرض است.

این سؤال البته وجود دارد. جوابش این است که حرکت در طبیعت خودش امری است تکاملی، ولی مکان یک خصوصیت ذاتی دارد (که حالا لازم نیست در اطراف آن بحث کنیم) که لازمهاش این است که در حرکت مکانی همیشه این اشتداد توأم با تنقّص است؛ یعنی خود حرکت که خروج از قوه به فعلیت است کمال است.این شیء که در اینجا قرار دارد بالقوه مکان بعدی را دارد. از آن جهت که این قوه به فعلیت میرسد به یک کمال رسیده است، از یک نقص به سوی کمال حرکت کرده است. ولی این تکامل همیشه ملازم است با رها کردن مکان قبلی؛ یعنی مکان، طبیعتش طبیعت غیر قابل اجتماع است.

در مقام مثال میتوان گفت: اگر ما یک ظرفی داشته باشیم که دائما یک مقدار آب معین در آن بریزند قهرا حجم آب به تدریج بیشتر میشود. ولی اگر معادل همین آب از یک طرف دیگر از ظرف خارج شود در این صورت مقدار آب داخل ظرف همیشه ثابت باقی میماند. اما در اینجا نه این است که تغییری پیدا نشده، بلکه مقارن با این ازدیاد و افزایش یک نقصان و کاهشی پیدا شده و در نتیجه مقدار آب همیشه ثابت است. در مورد مکان هم همین طور است. حرکت مکانی همیشه یک مرکبی است از یک تکامل و یک تناقص، یعنی یک به دست آوردن و یک رها کردن، چون شیء برابر آنچه را که به دست میآورد در همان حال رها میکند. به این