مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٠١ - معقولات ثانیه فلسفی

مجموعه آثار شهید مطهری، جلد ٩، ص٤٠١

منطقیاش، و حتی استقراء بودن، تمام اینها یک سلسله معانی هستند که کلیات در ظرف ذهن این اوصاف را پیدا میکنند.

حالا اینها چندان غامض و مشکل نیست؛ ما نوع دیگری از معقولات ثانیه داریم که آنها معانی فلسفی است نه معانی منطقی.

معقولات ثانیه فلسفی

اینها معانیای است که در فلسفه به کار میرود، در امور عامه فلسفه مطرح میشود و حتی در غیر امور عامه هم وجود دارد. اینها یک سلسله معانی غریب و عجیبی هستند که گویی یک پایشان در ذهن است و یک پایشان در خارج. اینکه میگویم «گویی» یعنی واقعا این جور نیست. از یک طرف مثل معقولات اولیه نیستند که صور اشیاء عینی باشند واقعا، و از راه حواس هم وارد ذهن شده باشند مستقیما، آن گونه که مقولات ارسطویی مستقیما از راه حواس وارد ذهن شدهاند؛ و از طرف دیگر مثل معقولات ثانیه منطقی نیستند که موطن و ظرف صدقشان ذهن باشد؛ در عین حال ظرف صدقشان خارج است، یعنی در خارج بر اشیاء صدق میکنند. در آنجا نمیتوانستیم بگوییم انسان در ظرف خارج نوعیت دارد، بلکه سلب میکردیم و میگفتیم انسان در ظرف خارج نوعیت ندارد. ولی اینها با اینکه معقولات اولیه نیستند در ظرف خارج بر اشیاء صدق میکنند، مثل خود همین مفهوم «موجودیت» و حتی «معدومیت». حتی مفهوم عدم نیز از همین قبیل است. ما میگوییم زید معدوم است در اینجا، زید معدوم است در این اتاق، زید نیست در اینجا، یعنی زید معدوم است در خارج.

و بلکه بالاتر از اینها خود «ضرورت» است که تقریبا خمیر مایه تفکر بشر است.این مسأله ضرورت، خلاف ناپذیری، حتمیت، وجوب (به هر تعبیری که میخواهید بگویید) و نقطه مقابلش امکان و شق سومش که امتناع باشد، هر سه از معقولات ثانیه فلسفی است. [١] اینها از یک طرف اوصاف اشیاء هستند در خارج

استاد: بله، وحدت، کثرت و حتی مفهوم وجود و مفهوم عدم از این قبیل است. قوه و فعل هم از این قبیل است.