مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٠٦ - تبیین فلسفی نظریه وحدت در کثرت و کثرت در وحدت

مجموعه آثار شهید مطهری، جلد ٩، ص٢٠٦

پس اگر ما مقدمات زیر را طی کنیم:

١. در عالم نقص و کمال هست، در عالم فقر و غنا هست، در عالم شدت و ضعف هست، در عالم تقدم و تأخر هست (مقدمه اول).

٢. هیچیک از اینها بدون آنکه مابهالاشتراک عین ما به الامتیاز باشد تحقق پذیر نیست (مقدمه دوم).

٣. ماهیات تشکیک پذیر نیست (مقدمه سوم).

٤. وجودات هم اگر حقایق متباینه باشند همه اینها بیمعنی است چون دیگر وجه اشتراکی در کار نیست (مقدمه چهارم).

آنگاه نتیجه میگیریم: پس آنچه که همه این حقایق را میپذیرد حقیقت وجود است و بس [١].

استاد: همان تقدم و تأخر زمانی را هم که قائل باشد کافی است، زیرا تقدم و تأخر زمانی بازگشتش به قوه و فعلیت است، چون تقدم و تأخر زمانی به خود زمان برمیگردد یعنی زمانیها که بر یکدیگر تقدم دارند به اعتبار خود حقیقت زمان است و زمان هم برمیگردد به حقیقت حرکت، و حرکت که بعضی مراتبش بر بعضی دیگر تقدم و تأخر دارد برمیگردد به قوه و فعلیت؛ قوه و فعلیت هم تازه میشود تشکیک. یعنی قوه از مراتب فعلیت و فعلیت از مراتب قوه است؛ یعنی باز برمیگردد به تشکیک؛ و الّا زمان مگر جز یک کشش است؟ این جسم (مثلا این کتاب) هم یک کشش دارد ولی در جسم تقدم و تأخر اعتباری است؛ یعنی باید بگوییم که این سر کتاب مقدم است بر آن سر کتاب و یا آن سر کتاب مقدم است بر این سر کتاب. میگوییم در اینجا تقدم و تأخر اعتباری است، یعنی تابع این است که شما با چه چیزی مقایسه کنید. وقتی که ما دو نفر روبروی هم نشستهایم و این کتاب در بین ما قرار دارد اگر شما شخص مقابل من را در نظر بگیرید
آن قسمت کتاب جلوتر از این قسمت است، اما اگر من را در نظر بگیرید این قسمت کتاب که به طرف من است جلوتر است از آن قسمت که به طرف شخص مقابل من است.ولی در زمان اینجور نیست. اینکه دیروز مقدم بر امروز است یک امر قراردادی نیست.امروز هم که مقدم بر فرداست یک امر قراردادی نیست. به هیچ اعتبار من