حال میگوییم آیا این حکم حکمی صادق است یا نه؟ واضح است که این، حکمی است صادق، زیرا عقل فرق نمیگذارد بین یک گرم از زیبق با یک دریا از زیبق. اگر یک گرم از زیبق بارد بالطبع است پس یک دریا از زیبق هم بارد بالطبع است؛ و ما قبلا گفتیم که «ثبوت شیء لشیء فرع ثبوت المثبت له» پس باید مثبت له که موضوع قضیه و در این مثال دریای زیبق است، در یک موطنی وجود داشته باشد.

اگر بگویید که حکم متعلق به ماهیتی است که در خارج وجود دارد، میگوییم که این حکم متعلق است به چیزی اعم از آنچه که در خارج وجود دارد. آنچه که اعم از خارج باشد فقط در ذهن میتواند اهم وجود داشته باشد، زیرا آنچه که در خارج است فقط شامل همان وجودهای خارجی میشود؛ یعنی اگر ذهن نمیتوانست ماهیت اشیاء را در خود بگنجاند، نمیتوانست قضایای حقیقیه داشته باشد؛ اینکه قضایای حقیقیه دارد و در دایرهای وسیعتر از خارج، احکام صادق قطعی یقینی برهانی صادر میکند، دلیل بر این است که این ماهیات را در ذهن میآورد و این احکام را هم در ذهن برایش ثابت میکند، منتها به اعتبار خارج؛ و الّا اگر ماهیت وجودش منحصر به وجود خارجی بود باید قضایای ما همیشه منحصر به قضایای خارجیه باشد [١].

میگوید که در قضایای حقیقیه حکم رفته است روی ماهیت به صورت اعم از افراد خارجی، که شامل افراد مقدّر هم میشود. ذهن این ماهیت را میبیند و حکمی برای این ماهیت کشف میکند که این حکم، هم شامل افراد خارجی است (که افراد خارجی یعنی اعم از گذشته و حال و آینده) و هم شامل افراد مقدّرة الوجود؛ یعنی حکم را به گردن این ماهیت میبندد و میگوید این ماهیت این حکم را دارد، اگر صد هزار برابر آنچه هم که الآن وجود دارد وجود پیدا کند باز دارای همین حکم است؛ حکم مال ماهیت است. حال اگر ماهیت در یک موطن دیگری وجود نداشته باشد که در آن موطن ذهن بتواند او را تعمیم بدهد حتی بر افراد خارجی، قضیه حقیقیه اصلا معنی ندارد.[١].- چرا این حرف را در مورد حکم ایجابی میگویند؟

استاد: برای اینکه میخواهند بگویند ثبوت شیء برای شیء فرع ثبوت مثبت له است و این قاعده فقط در مورد حکم ایجابی صادق است. حکم اگر سلبی باشد در سالبه به انتفاء