و علمی که ذات غیر این علم است و این علم قائم به این «غیر» است. در اینجا همه را یک چیز میبینیم. یعنی «قائم به ذاتی» زید را به علم دادهایم و «علم بودن» علم را هم به زید دادهایم و آنگاه این شده است یک علم قائم به ذات.

کسانی که قائل به اتحاد عالم و معلوم هستند که حتی در تصورات حسی میگویند هر تصوری که انسان میکند هم علم است هم عالم (که در گذشته این مطلب را گفتیم)، اینها چگونه فکر میکنند؟ اتحاد عاقل و معقولهایی که در مغرب زمین گفتهاند اغلب همین طور است. میگویند هر تصوری که انسان میکند هم علم است هم عالم. ما این حرف را نمیتوانیم از راه حس جواب بدهیم که آقا! علم که نمیتواند عالم باشد.

- هیوم این حرف را میگوید.

استاد: دیگران هم گفتهاند. میگویند ما در اینجا دیگر ذاتی نداریم که این علمها یکی بعد از دیگری بر او عارض شده باشد. همان تصوراتی که شما آنها را علم میدانید عالم هم همانهاست. آن حرف را ما از راه اینکه لغت «علم» غیر از لغت «عالم» است نمیتوانیم جواب بدهیم. اگر جواب بدهیم از راه این است که ما آن علم را که در خودمان مییابیم قائم به خود مییابیم و میگوییم «میدانم». آن، دانستن من است. «میدانم عالم» فقط دانستن عالم نیست، بلکه «دانستنم خود را عالم» است؛ یعنی خودم را در حالی که ایندانستن به من قائم است وجدان میکنم؛ و الّا از راه اینکه علم نمیتواند عالم باشد یعنی لغت عالم نمیتواند در مورد علم اطلاق بشود که نمیتوانیم جواب بدهیم.

یا اگر ما در باب علم نفس به ذات خودش میگوییم که علم و عالم و معلوم یکی است باز به این جهت است که علم و عالم به اعتبار مشتق و مبدأ اشتقاق یکی هستند. مشتق یک معنی وسیعی است؛ میتواند دو تا باشد، میتواند یکی باشد. آنجا که میگوییم یکی است، به دلیلی میگوییم یکی است؛ آنجا هم که میگوییم دو تاست، به دلیل دیگر میگوییم دوتاست.

بنابراین در لحاظی که ذاتی داریم و علمی که غیر از این ذات است و قائم به ذات است، بعد ایندو را یکی میبینیم، یعنی ذات و علم را در این اعتبار یک چیز میبینیم (چون از مراتب هم هستند و دو چیز که از مراتب یکدیگر شدند هر دو را میشود به صورت یک امر واحد دید) در اینجا گویی «قائم به ذات بودن» را به علم میدهیم و علم را به این ذات میدهیم (با اینکه علم در مرتبه ذات نیست) و لذا وقتی ما میگوییم «عالم» یعنی یک علم قائم به ذات. زید را در این اعتبار- که البته یک نوع اعتبار مجازی است- یک علم