امور تجربی هم نمیتوانیم بگوییم که این صوری که ذهن ما در تجربیات دارد عین اینها در خارج وجود دارد. همین قدر میدانیم که اینها نماینده یک چیزی هست در خارج، اما اینکه خود همینها در خارج هستند مسألهای است که به راحتی نمیتوان اثبات کرد. مخصوصا با اصولی که اخیرا آمدهاند در علم امروز گفتهاند مسأله تطابق ذهن با خارج کارش خیلی مشکل میشود [١].

مسأله دیگری که باز سبب شده است که علمای جدید از آن تعریف دست بردارند مسأله به اصطلاح تکامل علوم است. ما میبینیم در علوم در هر زمان یک نظریاتی میآید- نظریات علمی- و این نظریات به ثبوت میرسد ولی این نظریات در زمان بعد نقض میشود و نظریه دیگری جای آن را میگیرد. در اینجا ما نمیتوانیم بگوییم هر دو نظریه درست است، اگر میگوییم حقیقت یعنی آنچه که مطابق با واقع و نفس الامر باشد، این معنی ندارد که هم آن نظریه درست و مطابق با واقع و نفس الامر باشد و هم این نظریه، چون «واقع» که دو جور نیست. از طرفی هم نمیتوانیم بگوییم که آن نظریه گذشته اصلا چرند و باطل بود و با حقیقت سر و کار نداشت، ناچار باید آن را حقیقت بدانیم، این را هم حقیقت بدانیم. ولی این با تعریف حقیقت که مطابقت با واقع است جور در نمیآید، پس تعریف حقیقت را باید عوض کنیم تا با آن جور در بیاید. از جمله تعریفهایی که بجای این تعریف از حقیقت آوردهاند یکی همین است که حقیقت آن چیزی است که مفید فایده باشد. آن نظریه در زمان خودش مفید فایده بود، این نظر هم در زمان خودش مفید فایده است.

بنابراین ما میتوانیم بگوییم هیئت بطلمیوس حقیقت است، هیئت کپرنیک هم

[١].- منظورتان از اصولی که اخیرا آمدهاند در علم امروز گفتهاند همان تقسیمبندی کیفیات به کیفیات اولیه و ثانویه است؟

استاد: نه، غیر از آن مطلب. در باب امور عینی شما الآن هیچ چیزی را نمیتوانید بگویید آن طوری که شما تصور میکنید در خارج وجود دارد. مثلا شما الآن تصوری از خورشید دارید. مطابق آنچه که علم میگوید اصلا آن معنیای که شما در ذهن خودتان از خورشید دارید در خارج وجود ندارد. آنچه که شما مثلا به صورت یک قرص نورانی با اندازه و حجم معین دارید میبینید علم در نهایت امر از او به یک صورت دیگری خبر میدهد غیر از این صورتی که در ذهن شماست، که این مطلب در کتاب جهانبینی علمی راسل خیلی خوب شرح داده شده است.