یک امر زائد بر ماهیت در خارج وجود دارد، یعنی در خارج وقتی یک شیء موجود است دو چیز حقیقت دارد: یکی آن ماهیت و یکی هم وجودی که عارض آن ماهیت است. وجود را طوری مطرح کرده است که حقیقی نیست (نه به شکلی که در مسأله اصالت وجود یا اصالت ماهیت مطرح است) یعنی به صورت امری زائد بر ماهیت، و لذا حرف شیخ اشراق این است: «عدم زیادة الوجود علی الماهیة فی الخارج» که این هم مورد قبول همه است. او از این حرفش قطعا باید اعتباریت وجود را ثابت میکرد. ولی باید به او گفت که شما اول ماهیت را مفروض گرفتهای و بعد میگویی اگر این وجود اصیل باشد آن وقت به صورت یک امر زائد در میآید، یعنی ماهیت موجود و ماهیتی که عینیت دارد دیگر وجود نمیخواهد؛ نمیشود که وجودش هم یک چیزی باشد علاوه بر خودش.

بنابراین اصلا مسأله به این شکل مطرح نبوده است که ما توجیه و تأویل کنیم.

و اما مسأله ماهیات در علم باری، برای فلاسفه به هیچ شکل مطرح نیست الّا برای بو علی که علم باری را به نحو علم حصولی تصور میکرده است و اتفاقا بعضی و شاید بیشترین قضاوتهای بو علی با معیارهای اصالت وجودی جور در میآید بدون اینکه اصالت وجود و اصالت ماهیت در حرفهای بو علی طرح شده باشد. تصور مسأله علم قبلی باری به صورت علم به ماهیات قبلی، همین چیزی است که فرنگیها آن را «طرح قبلی» مینامند. غیر از بو علی که اصلا هیچ کس مسأله علم قبلی باری را به این صورت قبول ندارد. اینها به مسأله طرح قبلی قائل نیستند. علم قبلی را به صورت طرح قبلی دانستن به درد خیام میخورد که میگوید: «می خوردن من حق ز ازل میدانست» و از این قبیل حرفها، یا به درد فرنگیها میخورد. مسأله علم باری به این صورت نیست؛ علم باری علم حضوری است نسبت به اشیاء و علم حضوری شکل دیگر و نحوه دیگری دارد.

عرفا هم مطلب را به شکل دیگری گفتهاند. آنها «ماهیت» هم تعبیر نمیکنند بلکه میگویند «اعیان ثابته»؛ میگویند اعیان ثابته از لوازم اسماء و صفات است، از مظاهر اسماء و صفات است. بیش از این هم حرفی نمیزنند؛ یعنی تعبیرات فیلسوفان را هم به کار نمیبرند، و مکررا گفتهایم که آنها حتی تنفر دارند از اینکه اصطلاحات فلاسفه را به کار ببرند؛ منتها فلاسفهای که حرفهای آنها را تحلیل میکنند میگویند از نظر آنها ماهیات به تبع اسماء و صفات موجود است؛ یعنی همین طور که فلاسفه اصالت وجودی میگویند ماهیات به تبع وجود موجود است عرفا هم میگویند که اعیان ثابته به تبع اسماء و صفات الهی، بالعرض موجود هستند. این هم حرف عرفاست. عرفا هم که بیش از