شما چگونه میگویید حکم رفته است روی کلی مغناطیس و کلی آهنربا، یعنی کلی طبیعی مغناطیس و کلی طبیعی آهنربا؟ اصلا کلی طبیعی در خارج وجود ندارد. این هم میشود اشکال دیگر، که اشکال علیحدهای است غیر از اشکال «طبیعت».

[مسأله سوم]: ظاهرا نظر آقای «د» بیشتر به همین دو مسألهای بود که من عرض کردم. و این دو مسأله شاید از حرفهای ایشان استفاده میشد.

- بله.

استاد: ولی اشکال دیگر که شاید نظر شما به این جهت هم باشد این است که اگر علم جدید بنایش بر استقراء باشد (البته استقراء به معنی واقعی، نه تجربه به مفهومی که قدما میگفتند که میخواستند با تجربه حکم طبیعت کلی را به دست بیاورند؛ یعنی منظور علم جدید از استقراء این باشد که میروند سراغ جزئیات؛ اگر هم سراغ یک لفظ کلی میروند فقط برای این است که آن لفظ بیانگر جزئیاتی باشد که آن جزئیات قبلا تکلیفش مشخص شده است و نقش این لفظ یا این کلی فقط این است که شما با یک لفظ توانستهاید جزئیهای متعدد را بیان کنید؛ نقش دیگری در اینجا ندارد؛ لفظ بیانگر چیزی نیست جز اینکه توانستهاید مجموع افراد را با یک تعبیر و با یک لفظ بیان کنید) در این صورت نمیتوان گفت که قضایای علوم از نوع قضایای حقیقیه است، بلکه باید گفت برعکس آنچه که شما قدما میگویید که قضایای علوم به نحو قضایای حقیقیه است اصلا قضایای علم امروز به نحو قضایای خارجیه است. وقتی یک عالم امروزی میگوید مطلب اینچنین است این بدان معنی است که مجموع مواردی که من مشاهده کردهام چنین دلالتی دارد؛ بیش از این دیگر چیزی نیست. اصلا او سراغ کلی نمیرود؛ حالا کاری نداریم که کلی طبیعی موجود است یا نه، و طبیعتی وجود دارد یا ندارد. عالم امروزی از همان اول حکمش به نحو قضیه خارجیه است؛ یعنی از همان ابتدا کارش این است که یک مجموع مواردی را مشاهده میکند. آنچه را که عرضه میدارد این است که در این مجموع مواردی که من تاکنون مطالعه کردهام این مطلب دیده شده است. پس اصلا قضایا در علوم جدید از بدو امر صورت خارجیه دارد (که بعدا خواهیم گفت که قضایای خارجیه اصلا از نوع قضایای جزئیه و قضایای شخصیه است نه اینکه در واقع و نفس الامر از نوع قضایای کلی باشد). این هم اشکال سوم.

- گاهی هم میگویند که اصلا ما موضوع ماهیت و طبیعت واقعی اشیاء را در پرانتز میگذاریم؛ یعنی اصلا ما در علم دنبال چنین چیزی نیستیم. ما بر اساس مشاهدات