؛ یعنی واقعا اشیاء در ظرف خارج ضرورت دارند یا امکان دارند یا امتناع دارند. ما اگر میگوییم نظام جهان ضروری است نمیخواهیم بگوییم این اشیاء در ذهن ما ضرورت پیدا میکنند؛ نه، میخواهیم بگوییم اشیاء در ظرف خارج ضرورت دارند. از طرف دیگر اگر کسی به ما بگوید همان گونه که به این معقولات اولیه اشاره میکنید و آنها را نشان میدهید و در میان اشیاء تعینی دارند و گروه خاصی را تشکیل میدهند، بیایید ضرورت را به ما نشان بدهید که این ضرورت در کجاست؛ این ضرورتی که شما میگویید نظام عالم نظام ضروری است، خود ضرورت را بیایید نشان بدهید؛ خود ضرورت قابل ارائه نیست. امکان را بیایید نشان بدهید؛ امکان هم قابل ارائهنیست.

حتی یک سلسله معانی دیگر که آنها را هم میتوانیم معانی فلسفی بنامیم به یک معنا، و معانی فلسفی ننامیم به یک معنی دیگر، آنها هم از همین قبیل است؛ که این معانی حتی در ریاضیات مورد استعمال دارد. «تساوی» از این قبیل است. شما میگویید این زاویه مساوی با آن زاویه است؛ آیا تساوی یک وجودی دارد غیر از وجود زاویه؟ یعنی آیا همان گونه که گرمی وجودی دارد غیر از جسم و عارض بر جسم است، خود تساوی در عین اینکه قطعا در خارج صدق میکند یک امری است که ضمیمه شده است به زاویه؟ یعنی آیا ما یک زاویهای داریم و یک زاویه دیگری داریم و آن وقت این زاویه یک چیزی غیر از وجودش به او ضمیمه شده است و آن هم تساوی و برابریاش با این زاویه است؟ این زاویه در عین حال با آن زاویه دیگر هم مساوی است، پس یک تساوی دیگر هم هست؟ ممکن است با میلیونها زاویه دیگر هم مساوی باشد، آیا واقعا الآن این زاویه میلیونها صفت عینی دارد؟ یعنی الان این زاویه است با میلیونها خصوصیت عینی؟ قطعا چنین چیزی نیست. ولی در عین حال از صادقترین قضایای عالم این است که زاویهای با زاویهای مساوی است؛ یعنی ما نمیتوانیم برای تساوی، یک وجود عینی در مقابل معروضش قائل بشویم در عین اینکه صدقش در خارج از ضروریترین قضایاست.

میرویم سراغ علیت و معلولیت. هیوم خیلی خوب درک کرده است که علیت محسوس نیست؛ ما توالی و معیت را میبینیم، علیت را ذهن انتزاع کرده است. امثال کانت هم که آمدهاند علیت را از «خارج» بیرون بردهاند درست است، البته نه تا آن حدی که کانت بیرون برده است. امثال بوعلی هم به همین مطلب رسیدهاند. وی در