پس اینکه ما میگوییم از معدوم مطلق یا مجهول مطلق نمیتوان خبر داد، یعنی از آنچه که مصداق اینهاست نمیشود خبر داد. اگر بگویید پس الآن خبر دادید از چیزی که آن چیز معدوم مطلق است، میگوییم نه، ما که الآن خبر دادیم، این خبر ما خبر از یک موجود در ذهن است، یعنی خبر از یک مفهومی است که آن مفهوم، موجود در ذهن است. آنچه که در اینجا موضوع قضیه واقع شده است مصداق معدوم مطلق نیست، مفهوم معدوم مطلق است که مصداق موجود در ذهن است. پس آن چیزی که من از آن خبر دادهام الآن موجود در ذهن است. آنچه که میگویم از آن

میگیریم، بلندی را میگیریم، کوتاهی را میگیریم، ولی بعد میبینیم همه اینها موجودند، یعنی مفهوم وجود را بعد انتزاع میکنیم و بر همه اینها حمل میکنیم. بعد ما در مراحل خیلی نهایی میبینیم اتفاقا اینهایی که ابتدا ذهن ما گرفته است و این وجود را از همه اینها انتزاع کرده است [حقیقتی ندارد]، آنچه که حقیقت عینی است همان معنای عامی است که ما بر اینها منطبق میکنیم. باز همه اینها را ذهن به یک نحو از انحاء [از آن حقیقت انتزاع میکند]. همان معقولات اولی هم به منزله حدود آن چیزی است که عین عینیت است. باز میبینیم آنچه که عین عینیت است و عین واقعیت است و عین منشأیت آثار است و در ماوراء ذهن ما، چه باشیم و چه نباشیم او وجود دارد آن یک حقیقتی است که ما چارهای نداریم جز اینکه با مفهوم «وجود» از آن تعبیر کنیم؛ یعنی هیچ مفهومی از معقولات اولیه ما بر اندام او راست نمیآید؛ هیچیک از معقولات اولیه ما بر او راست نمیآید. حتی خود مفهوم وجود را هم که میخواهیم به یک شکل بیان کنیم همین قدر میتوانیم بگوییم که چیزی است که عین عینیت است، عین واقعیت است، عین منشأیت آثار است، عین حقیقت است و به هیچ وجه قابل انتقال و تجافی و آمدن به ذهن نیست. وجود، یک چنین چیزی است و هر چیز دیگر که ذهن ما میگیرد تصویرها و عکسهایی است که از حدود او و از کنارههای او میگیرد.

- منشأ اشتباه هم همین است. وقتی یک وجود مطلق را حقیقت وجود فرض کردیم مجبوریم یک عدم مطلقی هم در مقابلش فرض کنیم. اجباری نداریم، نه آن را فرض کنیم نه این را.

استاد: نه، این وجود که ما میگوییم، به معنی وجود مطلق نیست؛ وجود مطلق چیز دیگری است. این عدم مطلق هم که میگوییم «عدم مطلق» یا میگوییم «معدوم مطلق» مقصود ما از «مطلق» در اینجا یعنی آنچه که در مقابل خارج و ذهن است. معدوم مطلق یعنی چیزی که نه در خارج موجود است و نه در ذهن. از مطلب خیلی پرت شدیم.