مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٢٥ - شبهه فخر رازی

مجموعه آثار شهید مطهری، جلد ٩، ص٣٢٥

اصلا شما جزئی را که تعریف میکنید میگویید «کلّ مفهوم لا یقبل الصدق علی کثیرین فهو جزئی». همان طور که انسان را با «حیوان ناطق» تعریف میکنید و میگویید:

«الانسان هو الحیوان الناطق»، مفهوم جزئی را با «المفهوم الّذی لا یقبل الصدق علی کثیرین» تعریف میکنید و میگویید: «الجزئی هو المفهوم الّذی لا یقبل الصدق علی کثیرین» و یا میگویید: «کلّ مفهوم لا یقبل الصدق علی کثیرین فهو جزئی»؛ یعنی یا «جزئی» را موضوع قرار میدهیم و «المفهوم الّذی لا یقبل الصدق علی کثیرین» را محمول قرار میدهیم و یا بالعکس، «جزئی» را محمول قرار میدهیم و آن دیگری را موضوع.

بنابراین جزئی جزئی است و در عین حال جزئی جزئی نیست، بلکه کلی است؛ و این یک تناقض است.

اما حکمای اسلامی این قضیه را به صورت یک تناقض لا ینحل طرح نکردهاند.

گویی از اول که این قضیه طرح شده است جوابش هم همراهش بوده است. جوابش این بوده است که گفتهاند ما دو نوع حمل داریم و در واقع دو اعتبار داریم و همین عدم توجه به اعتبارات ذهن است که منشأ اشتباهات میشود، که ما حالا شبیه این را در آن شبهه معروف فخر رازی بیان میکنیم.

شبهه فخر رازی

میدانیم که فخر رازی در مورد انتاج قیاس شکل اول شبههای دارد که خواجه هم در شرح اشارات [١] آن شبهه را نقل میکند. فخر رازی هیچ نمیترسد [٢] از اینکه بگوید:

---

[١] شرح اشارات، جلد اول از چاپ جدید، صفحه ٢٣٦.[٢] همیشه گفتهایم که فخر رازی یک مرد بسیار شجاعی است و صرف کلمه «مشکک» را نباید در مورد وی به کار برد. واقعا مرد شجاعی است. درست است که بسیاری از حرفها و اشکالاتش جواب دارد، ولی در اینکه شجاعانه اشکالات را وارد میکند تردیدی نیست و این خودش فرصتی ایجاد میکند لااقل برای دیگران که درباره اشکالات فکر کنند و آن وقت فکر تازه به وجود بیاورند. این خودش خیلی مهم است.

- تشکیکاتش هم گاهی حرف است و گاهی مطلب دارد.

استاد: نه، خیلی مهم است. تشکیکاتش اغلب مطلب دارد. گاهی تشکیکاتش تشکیکاتی