قدمای ما این مطلبی را که لاک و امثال او آمدند گفتند که هیچ چیزی در عقل نیست الا اینکه قبلا در حس بوده است، همیشه میگفتند. قدما- از قبیل ارسطو که میگفتند:

«من فقد حسا فقد علما» همین مطلب را گفتهاند؛ تفاوت فقط در این جهت است که نظریه حسیون اروپا که میگویند هر چه در عقل است قبلا در حس وجود داشته است محدود به این جهت است که هر چه که از ناحیه حس به طور مستقیم به ذهن میآید حداکثر کاری را که عقل میتواند روی آنها بکند این است که به آنها کلیت و تعمیم میدهد و قبلا گفتیم که تازه برای خود کلیت هم شأنی قائل نیستند و میگویند کلی همان جزئی است که ساییده شده و کوچک شده است. به هر حال نظر آنها این است که آنچه در عقل است همان چیزی است که مستقیما از حس رسیده است. ولی امثال کانت میگویند خیر، بعضی چیزها مستقیما از حس رسیده است که آنها مادههای ادراک و شناخت است و بعضی چیزهای دیگر اصلا به حس ارتباط ندارد، اینها چیزهایی است که همیشه همراه ذهن است یعنی ساختمان خود عقل همین است، از وقتی که انسان آفریده شده است با عقل انسان همراه بوده است. حسیون میگویند همه چیز مستقیما از حس آمده است ولی کانت میگوید بعضی چیزها مستقیما از حس آمده است و بعضی چیزهای دیگر مربوط به خود ساختمان ذهن است. اما حرف حکمای اسلامی این است که آنچه در عقل است قبلا در حس بوده است و از آنجا وارد عقل میشود یا به طور مستقیم یا به طور غیر مستقیم (و حال آنکه حرف لاک و امثال او این است که آنچه در عقل است همان صورتهاست که در حس بوده و به طور مستقیم به آنجا رفته است). آنهایی که به طور مستقیم رفته است همانهایی است که «معقولات اولیه» نام دارد و آنهایی که به طور غیر مستقیم رفته است عبارت است از «معقولات ثانیه» یا «انتزاعیات». پس میگویند عقل، هم قدرت ساختن مفهوم دارد و هم ندارد. قدرت ساختن مفهوم به طور ابتدا به ساکن ندارد؛ قدرت ساختن مفهوم به معنای اینکه عین صورت اولی را تعمیم بدهد (که امثال لاک هم به آن قائل هستند) دارد؛ قدرت ساختن مفهوم به معنای اینکه یک مفهوم را پایه قرار بدهد و از آن، مفهوم دیگری را بسازد، دارد؛ یعنی اول یک مفهوم را کلی میکند، بعد که کلی کرد از آن یک مفهوم دیگر انتزاع میکند.

- یعنی نوعیت و جنسیت.

استاد: البته نوعیت و جنسیت که معقول ثانی منطقی است. بحث ما فعلا در نوع دیگری از