مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٦٥ - مقدمه سوم ترکیب خارجی مقداری و ترکیب خارجی غیر مقداری

مجموعه آثار شهید مطهری، جلد ٩، ص٤٦٥

متصل، ذی بعد واحد است. این تحلیلها را عقل میکند و الّا در خارج که اینها از یکدیگر جدا نیستند. این به تمام وجودش کم است و به تمام وجودش متصل است و به تمام وجودش ذی بعد واحد است. اینها را میگوییم تحلیل عقلی.

مقدمه سوم : ترکیب خارجی مقداری و ترکیب خارجی غیر مقداری

باز مرکب خارجی هم به نظر حکما بر دو قسم است: مرکب مقداری و مرکب غیر مقداری؛ یعنی به اصطلاح یک کل مقداری داریم و یک کل غیر مقداری.

کل غیر مقداری این است که شیء در خارج مرکب است یعنی دو مرتبه وجودی در خارج است ولی بدون آنکه آن دو مرتبه وجودی را بشود از نظر کمیت از یکدیگر جدا کرد، مثل ترکیبی که اینها در ماده و صورت قائل هستند، میگویند جسم مرکب است از ماده و صورت.

ماده و صورت وحدتی در عین کثرت و کثرتی در عین وحدت دارند که نمیشود اینها را به شکل مقداری از یکدیگر جدا کرد و گفت این قسمتش ماده است و این قسمتش صورت، ولی در واقع در عالم خارج ماده غیر از صورت است. جنس و فصل در خارج به هیچ نحو غیریت ندارند ولی اینها در خارج نوعی غیریت دارند که ذهن نمیتواند آنها را در خارج از هم تفکیک کند. صورت به تمام وجودش در ماده حلول دارد و ماده به تمام وجودش قائم به صورت است، ولی در عین حال رابطه حالّیت و محلّیت در خارج هست.

بهتر است مثالی از جوهر و عرض ذکر کنیم که این را امثال شیخ هم گفتهاند:

یک وقت ما میگوییم فلان شیء در فلان شیء حلول دارد، مانند اینکه میگوییم آب در خاک حلول دارد. در اینجا «حلول» یعنی «نفوذ»؛ یعنی بین ذرات این خاک خلل و فرجی هست که در آنها هوا بوده است و حالا آب است؛ یعنی الآن هم در خارج یک جاهایی را آب گرفته است و یک جاهایی را خاک؛ اینها در واقع مخلوطاند. یا به قول شیخ [١] اگر ما میخی را به دیواری فرو کنیم میگوییم این میخ در دیوار حلول کرده است. در اینجا هم در واقع این میخ جایی را گرفته است و