مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٤٤ - تاریخچه بحث « وجود ذهنی »

مجموعه آثار شهید مطهری، جلد ٩، ص٢٤٤

هم خیلی دنبال آن را نگرفته است که آیا بحثهای عقلی شیعه بر بحثهایی که به اصطلاح با ترجمه فلسفه و منطق به وجود آمده است تقدم دارد یا اینها بعد از دوره ترجمه فلسفه و منطق به وجود آمده است؟ و این بحث، بحث خیلی جالبی هم هست. ما دلایل بسیار متقن داریم که اصلا این مباحث قبل از اینها به وجود آمده است همین طور که بحثهای کلامی هم قبل از دوره ترجمه مطرح بوده است. فرنگیها خیلی کوشش کردهاند که برای بحثهای کلام عقلی ریشه یونانی یا ریشه هندی پیدا کنند ولی اصلا پیدا نمیشود؛ یعنی بسیاری از این بحثهای کلام عقلی در وقتی پیدا شده است که هنوز نه از هند چیزی آمده بود و نه از یونان چیزی بود. بعضی از مسیحیها میگویند که این مباحث از ناحیه مسیحیان سوری سریانی آمده است. اینها هم اصلا نمیتوانند این مطلب را ثابت کنند.

مثلا همین ابو الهذیل علّاف که متعلق به اول قرن دوم است مسائل و مباحثی را مطرح کرده است، در صورتی که اصلا هنوز فلسفهای ترجمه نشده بوده است.

و بعلاوه، مسأله دیگری که در اینجا هست این است که مسائل عقلی و فکری، اول بار که طرح شد در بحثهای خوارج طرح شد که در استدلالهای حضرت امیر (ع) هم هست.

اصلا بحث چون و چرا و اینکه هر کسی مرتکب کبیره بشود آیا کافر است یا کافر نیست و بعد بحث جبر و اختیار، در قرن اول و اوایل قرن دوم هجری مطرح شده است. بحث جبر و اختیار به طور قطع در نیمه دوم قرن اول هجری به صورت یک بحث عقلی طرح شده است و بلکه این قضیه در نیمه اول به صورت سؤال و جواب طرح شده است. این مسأله در همان حدیثی که از امیر المؤمنین هست و در نهج البلاغه هم آمده است مطرح شده است که وقتی حضرت امیر از صفّین بر میگشت یک کسی آمد سؤال کرد و گفت اینکه ما رفتیم و برگشتیم «بقضاء من اللّه و قدر؟» اگر به قضا و قدر الهی بوده پس ما چه اجری میتوانیم داشته باشیم و اگر به قضا و قدر الهی نبوده، مگر میتواند چیزی در عالم واقع شود و به قضا و قدر الهی نباشد؟ پس این سؤالات مطرح بوده است.

* (نهج البلاغه، حکمت ٧٨)

.