این مطلب از شیخ اشراق هم نیست. حرف خوبی هم هست، یعنی از یک نظر دیگر حرف خوبی است؛ یعنی گر چه حرف شیخ اشراق در موردی که آورده است درست نیست ولی حرفش در جای خود درست در آمده است که بعد هم از حرفش استفاده کردهاند و در همین منظومه هم به آن میرسیم.آن حرف خوب این است که قبل از شیخ اشراق سه جور تمایز را بیشتر فرض نمیکردند، شیخ اشراق آمد و به قسم چهارمی از تمایز نیز قائل شد.

[١].- آیا از باب تمثیل نبوده است که وجود را به نور تمثیل و تشبیه کند؟

استاد: نه، اگر از باب تمثیل بود که در باب وجود لااقل مطلب را میگفت.

- چرا اصلا بحث نور را خوب پیش کشیده است؟ این هم واقعا یک مسألهای است.

استاد: بحث نور را خوب پیش کشیده است و خوب توجیه کردهاند. که او به یکی از شؤون وجود رسیده است که همان مسأله ظهور است یعنی درک کرده است که در عالم حقیقتی هست که او به ذات خود ظاهر است و ظاهر کننده اشیاء دیگر است. منتها ما خیال میکنیم که آن حقیقتی که به ذات خود ظاهر است و ظاهر کننده چیزهای دیگر است همین نور حسی است و الّا اصل حقیقت نور یک مقیاس اعم و یک معنای وسیعتری دارد که این نور حسی یک مرتبه از مراتب اوست. آن وقت آمده آن را تقسیم کرده است به عقول و نور باهر و نور قاهر و نور الانوار و این جور حرفها. البته اینکه او به کلمه نور چسبیده است ممکن است ریشهاش همان فکر نور و ظلمت که در ایران باستان بوده است باشد، ولی او ظلمت به آن معنا را از عالم هستی خارج کرده یا آمده ظلمت را تطبیق کرده است به اجسام. البته او اجسام را نور میداند ولی میگوید نور [قاهر]، زیرا نمیخواهد اجسام را عدم مطلق بداند، بلکه آنها را نور میداند.

- این جور نیست که بگوید «وجود» نور است و «ماهیات» ظلمت؟

استاد: خیر، ابدا چنین چیزی نیست. برای او نور یک ماهیت خاص است. برای او نور ماهیتی از ماهیات است که همه ماهیات دیگر را در برمیگیرد.

- یعنی این مفهومی را که ما از نور حسی داریم اصلش را گرفته و تعمیم داده و در یک سطح بالاتری قرار داده است؟

استاد: بله، همین جور است، تعمیم داده است، ولی تصورش از نور آن نوع تصوری است که ما از ماهیتی از ماهیات داریم که وجود امری است اعتباری که عارض او میشود.