مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٤١ - مثال اول شیئیت

مجموعه آثار شهید مطهری، جلد ٩، ص٤٤١

با معقولات اولیه جور در میآید نه با معقولات ثانیه منطقی و خودتان میبینید که اینها یک قسم سوم است غیر از آن دو قسم.

مثال اول : شیئیت

مثال میزنند به مفهوم شیئیت و مفهوم امکان. میگویند شیئیت را آیا میتوانید بگویید معقول ثانی منطقی است مثل کلیت، که لازمهاش این است که معروضش در ظرف ذهن باشد ولی واقعیات خارجی معروضش نباشند؟ یعنی آیا میتوانیم بگوییم که انسان فقط در ظرف ذهن شیء است و انسان خارجی شیء نیست؟ نه، انسان خارجی هم شیء است همان گونه که انسان ذهنی شیء است. ما که نمیتوانیم از انسان خارجی نفی شیئیت بکنیم. پس شیئیت از نوع کلیت و نوعیت و مسائل منطقی نیست که ظرفش فقط ذهن باشد.

حال که از نوع معقولات ثانیه منطقی نشد برویم سراغ معقولات اولی. آیا میتوانیم شیئیت را از قبیل معقولات اولیه مثل بیاض و سواد بشماریم؟ میگویند نه، این هم باز نمیشود؛ چرا؟ برای اینکه شیئیت که عارض واقعیات خارجی میشود اگر بخواهد عارض از نوع معقولات اولیه باشد مسلّما باید از نوع اعراض باشد، پس باید بگوییم شیئیت عارض واقعیات در خارج میشود همان گونه که بیاض عارض جسم میشود.

بیاض که عارض جسم میشود چگونه است؟ در عروض بیاض بر جسم، ما یک مرتبه ذات جسم داریم و یک مرتبه ذات این عارض داریم، مثل زید و قیام که قیام یک حالتی است برای زید علاوه بر اصل وجود زید. زید آن وقتی هم که قائم نیست در زید بودنش کم و کسری ندارد ولی وقتی قائم میشود چیزی را دارا میشود که قبلا نداشت. جسم هم وقتی سفید میشود چیزی را دارا میشود که قبلا نداشت. پس جسم یک واقعیتی است در مرتبه ذات که یک واقعیت دیگر بر او عارض میشود.

اکنون اگر درست دقت کنیم دو مقام است: مقام ذات که در مقام ذات، بیاض نیست و مقام عرض که در مقام عرض هم جسم نیست. دو مقام است که یکی عارض بر دیگری است.

حالا میرویم سراغ شیئیت. آیا شیئیت میتواند چنین چیزی باشد که در عروض شیئیت بر واقعیت الف دو مقام هست که یکی مقام ذات الف است و یکی