ثانیا از ظاهر حرف حاجی که میگوید: «و الاول المعقود به من القضایا قضیة ذهنیة، و الثانی المعقود به منها قضیة حقیقیة» استفاده میشود که قضایای حقیقیه فقط در مورد معقولات ثانیه فلسفی تشکیل میشود و حال آنکه قضایای حقیقیه در مورد معقولات اولیه هم تشکیل میشود.

مثلا در مورد معقولات اولیه وقتی بگوییم: «کلّ نار حارّة» این یک قضیه حقیقیه است. از خود حاجی هم اگر بپرسیم: «کلّ نار حارّة» چه قضیهای است، میگوید قضیه حقیقیه است و حال آنکه در اینجا ظرف عروض و اتصاف هر دو خارج است؛ یعنی خود حاجی هم قبول دارد که قضایای حقیقیه منحصر به معقولات ثانیه فلسفی نیست.

البته قضایایی که از معقولات ثانیه فلسفی تشکیل میشود قضایای حقیقیه است. فلسفه چون سر و کارش با مفاهیم عامه است و مفاهیم عامه همه از قبیل آن مفاهیمی هستند که حاجی میگوید ظرف عروضشان ذهن است و ظرف اتصافشان خارج، لذا قضایای فلسفی یعنی آنچه که در فلسفه تشکیل میشود از این قبیل است.

قضایای ریاضی هم از همین قبیل است، چون قضایای ریاضی نیز از مفاهیم تحلیلی تشکیل میشود، یعنی در آنجا عارضها و معروضها در خارج وجودی جدا از یکدیگر ندارند که عارض در خارج عروض پیدا کرده باشد بر معروض. پس قضایای ریاضی نیز چون از نوع قضایای تحلیلی است باز از همین قبیل است که ظرف عروض ذهن است و ظرف اتصاف خارج.

ولی قضایای حقیقیه نه منحصر به مسائل علم الهی است و نه منحصر به ریاضیات. خود حاجی هم قبول دارد که در علوم طبیعی هم قضیه حقیقیه وجود دارد و بلکه میگوید تمام قضایای علوم طبیعی و هر قضیهای که قضیه علمی است و قابل برهان است از نوع قضایای حقیقیه است. تجربه، قضیهای را که به ثبوت میرساند به صورت یک قضیه حقیقیه در میآورد و اگر به صورت یک قضیه حقیقیه در نیاید قضیه علمی نیست. حاجی و امثال حاجی میگویند هر قضیهای اگر خارجیه باشد قضیه علمی نیست؛ چرا قضیه علمی نیست؟ [زیرا] اگر برهان به آن نائل بشود به صورت قضیه حقیقیه در میآید. هر قضیهای که نتیجه برهان باشد به صورت قضیه حقیقیه است.