مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٥٦٠ - بیان دیگری مبتنی بر نظر عرفا در باب امتناع اعاده معدوم

مجموعه آثار شهید مطهری، جلد ٩، ص٥٦٠

ایجاد هم کثرتشان اعتباری است و وحدت حقیقی دارند، بنابراین اگر فرض کنیم ایجاد یکی است، یعنی یک ایجاد است و یک وجود، پس خلف لازم میآید، یعنی اعادهای نشده است، یعنی این را که فرض کردهایم اعاده است همان خود ابتداست و چیز دیگری در کار نیست. و اگر ایجاد را دو تا بدانیم یعنی بگوییم دو ایجاد است ویک وجود [از آنجا که دو ایجاد متعلق به دو وجود است] پس معاد غیر از مبتدأ است و حال آنکه باید معاد عین مبتدأ باشد تا اعاده معدوم شده باشد.

بیان دیگری مبتنی بر نظر عرفا در باب امتناع اعاده معدوم

این مسأله را حکما به شکل دیگری نیز بیان کردهاند که حاجی آن را در اینجا ذکر نکرده است ولی خود مرحوم آخوند در ابتدای بحث [١] ذکر کرده است. آن بیان مبتنی بر آن نوع نظر خاصی است که عرفا در باب وجود و هستی دارند که بعدها خود فلسفه ملاصدرا هم بر همین اساس بنیان فلسفی پیدا کرده است و در کلمات قدما این مطلب نبوده است و آن مسأله مقوّم بودن مراتب هستی است برای هستی. [٢]

یعنی چه؟ یعنی هستی مراتب دارد، انواع مراتب، از مراتب طولی گرفته تا آنچه که به تعبیر حکمای ما «مراتب عرضی» نامیده میشود، یعنی مراتب زمانی و مکانی.

وجود مثل این است که مراتبش گسترده است، همه جا را گرفته است؛ همه زمانها را گرفته و همه مکانها را گرفته؛ همه مراتب مافوق زمان و مکان را هم گرفته است.

برای مثال، اول به مراتب سادهاش اشاره میکنیم؛ میگوییم این وجود در فلان زمان است، وجود دیگر در زمان بعد قرار گرفته است؛ پس آن وجود در آن مرتبه زمانی است و این وجود در این مرتبه زمانی است.