مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٨٧ - واسطه در اثبات

مجموعه آثار شهید مطهری، جلد ٩، ص٨٧

بگوییم «سفید».آن وقت اینجاست که میگویند سفیدی سفید است بالذات، جسم سفید است به تبع سفیدی. حکمای اسلامی این را اصطلاح کردهاند به «واسطه در عروض» در مقابل «واسطه در ثبوت» و در مقابل «واسطه در اثبات»؛ و چون اینها اصطلاحاتی است که بعدها هم زیاد با آنها سر و کار داریم لذا اینها را در اینجا توضیح میدهیم.

واسطه در ثبوت

اگر بگویند یک شیء واسطه در ثبوت است یعنی علّت است برای وجود عینی.

مثلا میگوییم این آتش علت گرمی آب است یعنی واسطه در ثبوت واقعی گرمی و حرارت آب است در خارج.

واسطه در اثبات

واسطه در اثبات مربوط به عالم ذهن و مربوط به شناخت است. اگر یک چیزی در ذهن ما سبب شد برای شناختن چیز دیگر، این واسطه در اثبات است. این به عالم خارج کاری ندارد؛ یعنی ممکن است یک شیء واسطه در ثبوت باشد، واسطه در اثبات هم باشد. ولی گاهی ممکن است عکس قضیه باشد، یعنی معلول واسطه در اثبات علت باشد.

---

بدهد. پس مشتق در برابر مبدأ اشتقاق، مفهوم توسعه یافته و گسترش یافته است نه مفهوم مرکب. بنابر نظریه ترکب مشتق، مبدأ اشتقاق یک چیز است که آن را با یک چیز دیگر به نام ذات و با یک چیز دیگر به نام نسبت، هر سه را با هم ترکیب میکنیم میشود «مشتق». اما بنابر این نظریه همان چیزی را که بر مبدأ اشتقاق اطلاق میکردیم دو جور اعتبار میکنیم؛ به یک نحو که اعتبار کنیم بر مبدأ اشتقاقش اطلاق میشود، همان را اگر به نحو دیگر اعتبار کنیم بر آن ذاتی هم که با این متحد است اطلاق میشود. پس گسترش دادن یک معناست.