امکان ادراکی برای ما همین است. منتها میگویند آنچه که مثلا برای موجودات عالیتر از عالم طبیعت هست برای انسان در حد امکان هست و آن این است که اشیاء را به علم حضوری درک کند. اشیاء را به علم حضوری درک کردن همانی است که ما آن را «حالت وحی» یا «حالت اشراق» مینامیم؛ یعنی این واقعیتها- حتی واقعیت این تلفن که در اینجا هست و واقعیت این آجر که در اینجا هست- و واقعیتهای محیط به اینها و عوالم محیط به اینها، با یکدیگر متصلند؛ نه فقط متصلند بلکه نوعی وحدت با یکدیگر دارند.

اگر نفسی رسید به مرحلهای که بتواند با جهان متحد شود، درست مثل رشتهای از یک نهر که به دریا متصل شود، از راه اتصال با ریشه عالم یکدفعه با همه ما دون اتصال پیدا میکند. آن [ادراک]، ادراک مستقیمی که شما دلتان بخواهد نیست؛ یعنی آنجا دیگر تصور نیست، صورت ذهنی نیست، چیزی نیست. خودش در واقع با همه اینها متحد شده است و لهذا در آنجا دیگر خطا هم معنی ندارد؛ چون خطا در جایی است که عینیت خارجی شیء یک چیز باشد و صورت چیز دیگری باشد و بعد به هنگام تطبیق این صورت با آن شیء خطا به وجود آید (همیشه خطاها به علت تطبیق است؛ یعنی یک شیء با واقعیت خودش تطبیق نمیکند و با یک واقعیت دیگری تطبیق میکند، این میشود «خطا»؛ و الّا ما خطای مطلق نداریم؛ خطاها همیشه نسبی است) ولی در آنجا که اتصال مستقیم با واقعیت اشیاء برقرار است خطا هم معنی ندارد. پیداست که خطا در آنجا معنی ندارد.

- حالا در باب همین علیت من میخواستم یک توضیح مختصری بفرمایید که بعد از اینکه ما دانستیم که اشیاء خارجی برای حصول علم به این معنا که از یک ساحت برتری است علل معدّه هستند، آن وقت چطور این علم ایجاد میشود؟ یعنی بعد از اینکه یک تصویری در اندامهای حسی ما از اشیاء خارجی پیدا شد [چگونه علم به آن اشیاء برای ما حاصل میشود]؟

استاد: گفتیم آن تصویری که نفس از اشیاء خلق میکند نمیتواند این تصویر ابتدائی باشد، بلکه اساسا محال است که نفس بتواند ابتداء تصویری یعنی صورتی از اشیاء خلق کند، چه مطابق باشد چه غیر مطابق. حتی غیر مطابقش را هم قدرت ندارد خلق کند (مطابق را که به طریق اولی قدرت ندارد خلق کند). نفس قادر نیست که صورتی از اشیاء خلق کند بدون آنکه رابطه مستقیم با اشیاء پیدا کند. مقصود از رابطه مستقیم این است که آن شیء، اول در یک مرحله باید به علم حضوری معلوم شود، یعنی یک نوع اتصال و