مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٩٨ - تاریخچه

مجموعه آثار شهید مطهری، جلد ٩، ص١٩٨

حرفی که فلاسفه اصالت وجودی و احیانا عرفا در باب حقیقت وجود گفتهاند با حرف شیخ اشراق منطبق میشود و حرف شیخ اشراق هم که ریشهای در ایران باستان دارد، پس: «الفهلویون الوجود عندهم- حقیقة ذات تشکک تعمّ»؛ نه، این درست نیست.

البته حاجی از کسانی است که به اصطلاح خیلی مصلح است و ما در دو سه بیت بعد هم به نمونهای از این ویژگی حاجی میرسیم. یعنی چه «مصلح است»؟ یعنی به هر حرفی میرسد کوشش میکند که هر جور شده است یک توجیه و محمل صحیح برای آن درست کند و لو اینکه این توجیه بر خلاف نصّ گفته آن شخص باشد.این خودش یک سبکی است، یک روشی است. بعضی بر عکس، اگر کسی حرف درستی هم گفته باشد سعی میکنند توجیه باطلی برای آن درست کنند تا بتوانند بر آن ایراد بگیرند. بعضی هم روششان این است که به یک حرف غلطی هم که میرسند به زور هم که شده است میخواهند یک محمل صحیحی برایش درست کنند، و این سبک حاجی است. نمیخواهم بگویم حاجی چنین مطلبی را درک نکرده و اشتباه کرده است، بلکه سبک حاجی اینچنین است و اینها نوعی چشم پوشی است که حاجی بالخصوص از این چشم پوشیها زیاد دارد. ملاصدرا هم گاهی از این چشم پوشیها دارد ولی نه به شدت حاجی. ملاصدرا هم خیلی کوشش داردیک توجیه و یک محمل صحیحی برای حرفهای گذشتگان پیدا کند، یعنی محملی بر اساس معتقدات خود برای آنها بسازد. مثلا میگوید فلان شخص در فلان جا، در گوشه فلان حرفش یک کلمهای گفته است که آن کلمه بوی این حرف را میدهد پس مقصود او از حرفهای دیگرش چیز دیگر بوده است. ولی در حاجی این قضیه خیلی شدیدتر و قویتر است [١].

استاد: نه، بعضی طبیعتشان این جور است ولی اتفاقا به تقوا هم مربوط میشود. یعنی اینکه «ضع فعل اخیک علی احسنه» این، «ضع قول اخیک علی احسنه» هم هست.

- اصالة الصحه در عقاید.

استاد: بله.