مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٤٠ - « شیئیت » و « امکان » از معقولات ثانیه فلسفی است

مجموعه آثار شهید مطهری، جلد ٩، ص٤٤٠

قضایای خارجیه فقط محصول استقراء میتواند باشد، یعنی حتی محصول تجربه نمیتواند باشد. مثلا اگر ما همه مردم تهران را استقراء بکنیم که مثلا مسلمان

هستند، میتوانیم بگوییم: «کلّ طهرانی مسلم». این میشود قضیه خارجیه. ولی چون این قضیه یک قضیه استقرائی است و مناط عقلانی و برهانی ندارد نمیتوانیم بگوییم: «کلّ طهرانی لا بدّ ان یکون مسلما و یمتنع ان یکون غیر مسلم». اگر بخواهد چنین باشد باید مبدأ برهانی بگیرد و مبدأ برهانی هرگز شامل اینجور قضایا نمیشود.

تجربه هم اگر بخواهد تجربه باشد و یک قضیه علمی تشکیل بدهد باید مبدأ برهانی بگیرد. و ما مکررا گفتهایم که از نظر حکمای ما تجربه غیر از استقراء است، زیرا تجربه مطلب را به پای برهان میبرد، به جایی میبرد که این قضیه فقط مستند به طبیعت این شیء میشود، یعنی رابطه میان اثر و طبیعت را کشف میکند. وقتی که رابطه میان اثر و طبیعت را کشف کرد و فهمید که یک طبیعتی است که این اثر را میدهد و غیر از طبیعت چیز دیگری نیست، بعد به مقتضای «حکم الامثال فیما یجوز و فیما لا یجوز واحد» یک تعمیم کلی منطقی حقیقی میدهد.

پس این حرف حاجی هم سخن درستی نیست.

« شیئیت » و « امکان » از معقولات ثانیه فلسفی است

جمله بعد حاجی این است که میگوید: