باید توضیح بدهیم): اینکه حرکت اشتدادی وجود دارد و در حرکت اشتدادی مراتب و درجات هست یعنی شیء از مرتبهای به مرتبه دیگر و از درجهای به درجه دیگر بالا میرود و هر مرتبهای از این مراتب یک نوع خاص است، یعنی همه مراتب یک نوع نیستند، بلکه شیء در این درجه که هست در یک نوع از این شیء و از این طبیعت است و وقتی که وارد درجه دیگر میشود از نوعی به نوع دیگر منتقل میشود و به اصطلاح تبدل انواع صورت میگیرد و باز از آن درجه که به درجه دیگر بالا میرود از یک نوع به نوع دیگر وارد میشود و باز تبدیل نوعی صورت میگیرد؛ این دلیلی بر اصالت وجود است و نقض کننده اصالت ماهیت؛ یعنی این مطلب و این حقیقت که حرکت اشتدادی وجود دارد و هر جا که حرکت، حرکت اشتدادی باشد قهرا مراتب وجود دارد و هر جا که مراتب وجود دارد انواع، یعنی تبدل انواع، یعنی تبدل نوعی به نوع دیگر وجود دارد، مطلبی است که با اصالت ماهیت غیر قابل توجیه است و تنها با اصالت وجود قابل توجیه است. این بود بیان اجمالی مطلب.

بیان تفصیلی برهان

برای بیان تفصیلی برهان باید چند مسأله را به عنوان مقدمه ذکر کنیم:

یکی اینکه در باب حرکت آیا اساسا ما دو جور حرکت داریم، یکی حرکتهای اشتدادی و تکاملی [١] و یکی حرکتهای غیر اشتدادی؟ آیا هر حرکتی در عالم مساوی است با اشتداد و تکامل و یا حرکتها بر دو قسم است، بعضی از حرکتها اشتدادی نیست، بعضی از حرکتها اشتدادی است؟ البته این مطلبی است که در این برهان تأثیری ندارد؛ یعنی اگر ما فرض هم بکنیم که بعضی از حرکات اشتدادی است و بعضی از حرکات اشتدادی نیست باز هم برهان ما تمام است، چون همانجا که حرکت اشتدادی است برای مدعای ما کافی است؛ ولی به هر حال این یک مسألهای است که مطرح است.

حال جواب این مسأله چیست؟ جواب این مسأله این است که بنابر اینکه ما

[١]. اشتدادی قهرا با تکامل مساوی است چون وقتی که یک شیء از یک درجه حرکت کند و برود به درجه بالاتر که درجه بالاتر حاوی درجه پایینتر است همراه با یک چیز اضافه، این قهرا از مصادیق تکامل است و مفهوم تکامل در این مورد صادق است.