مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٨٥ - یادآوری

مجموعه آثار شهید مطهری، جلد ٩، ص٣٨٥

٣ . اتحاد عاقل و معقول

یادآوری

در درس پیش گفتیم که در باب اتحاد عاقل و معقول دو مسأله است؛ یکی در علم عالم به ذات خود است که در اینجا علم و عالم و معلوم هر سه یکی است و تفاوت آنها اعتباری است. تا این حد را حتی بوعلی که منکر اتحاد عاقل و معقول است قبول دارد. یکی دیگر- که تصورش مشکل است- در علم عالم به غیر خودش است. در اینجا هم گفتیم که البته مقصود این نیست که ذات عالم با وجود عینی معلوم متحد بشود؛ این حرف را احدی نگفته است و معنی هم ندارد؛ بلکه مقصود از اتحاد عالم و معلوم در اینجا به قول حکما اتحاد عالم با معلوم بالذات است و یا به تعبیر دیگر مقصود اتحاد عالم با خود ادراک است. مقصود این است که رابطه مدرک با مدرک بالذات (که منظور همان نفس «ادراک» است) رابطه اتحادی است و ایندو یکی هستند. این همان چیزی است که از نظر بوعلی اصلا یک امر فوق العاده مهمل و بیمعنی به نظر رسیده است که در شأن یک فیلسوف نیست که چنین حرفی بزند [١].

استاد: نظر بوعلی این است که در اینجا اتحادی نیست. میگوید در واقع انضمام است نه اتحاد. رابطه علم و ادراک با نفس مثل رابطه هر عرضی با موضوع خودش صرفا یک رابطه حلولی و یک رابطه قیامی است. همان طور که هر عرضی قائم به موضوع خودش