البته نمیخواهیم بگوییم از ملا صدرا شروع شده است بلکه مقصود این است که در زمان شیخ اصلا ما بحثی درباره معقولات ثانیه نداریم. در کلمات شیخ یکی دو سه جا که به معقولات ثانیه اشاره شده است مقصود همان معقولات ثانیه منطقی است (مانند اینکه در باب موضوع منطق میگویند موضوع منطق معقولات ثانیه است)، ولی در کلمات شیخ راجع به معقولات اولی و معقولات ثانوی و اینکه فرق بین ایندو چیست و اینکه ما دو نوع معقولات ثانوی داریم: معقولات ثانوی منطقی و معقولات ثانوی فلسفی، بحثی نشده است [١]. ولی به هر حال آنچه که مسلّم است این است که نه شیخ و نه دیگران در مقام بیان تعریف برنیامدهاند. شیخ هم که معقولات ثانیه منطقی را گفته است در مقام بیان تعریف برنیامده است که مثلا فرق بین معقولات اولی و این معقولات ثانیه چیست، تا چه رسد به اینکه آن فرق را به این شکل بیان کرده باشد که ظرف عروض و ظرف اتصاف، یا هر دو خارج است یا هر دو ذهن است و یا یکی خارج است و یکی ذهن. اینها قطعا مطرح نبوده است. احتمال قوی میرود که آنچه حاجی در اینجا گفته است از شوارق گرفته باشد، یعنی این نوع

[١].- خود اصطلاح «معقول ثانی» بوده است؟

استاد: بله، ولی به همان معنای معقول ثانی منطقی. من قبل از شیخ این اصطلاح را ندیدهام و به طور جزم هم نمیگویم نبوده است، شاید هم این مطلب از خود شیخ شروع شده باشد. اصطلاح «معقول ثانی» برای معقولات ثانیه منطقی قطعا در زمان شیخ بوده است و شیخ هم آن را فقط بر همان مفاهیم و معانی منطقی اطلاق کرده است. بعد از آن هم اینطور که از حرفها معلوم است تا زمان خواجه هم اگر احیانا معقولات ثانیه گفته میشده است مقصود همان معقولات ثانیه منطقی بوده است. کم کم از زمان خواجه به این طرف این حرف که ما دو نوع معقولات ثانیه داریم (معقولات ثانیه منطقی و معقولات ثانیه فلسفی) پیدا شده است. خواجه درباره مفاهیم فلسفی از قبیل ضرورت و امکان و امتناع در یک جا تعبیر کرده است که اینها از معقولات ثانیه است، آن وقت مورد اعتراض بعضی قرار گرفته است که اینها از معقولات ثانیه نیست، معقولات ثانیه مسائلی است که در منطق به کار برده میشود. بعد آمدهاند گفتهاند نه، ما دو نوع معقولات ثانیه داریم؛ یعنی خود خواجه هم نگفته است که ما دو نوع معقولات ثانیه داریم، بلکه خواجه حرفی زده است که بعد، از آنجا این مسأله مطرح شده است که ما دو نوع معقولات ثانیه داریم.