بحثی که در میان فلاسفه ما طرح شده است [به این شکل نیست؛ یعنی] این را نه به صورت یک تناقض اساسی و لا ینحل بلکه به صورت یک تناقض ظاهری و تناقض حل شده طرح کردهاند. مثالی که در اینجا ذکر کردهاند این است که مثلا ما مفاهیم را به دو قسم تقسیم کردهایم و گفتهایم هر مفهوم ذهنی از این دو حال خالی نیست؛ یا قابل صدق بر کثیرین است که آن را «کلی» مینامیم یا ممتنع الصدق بر کثیرین است که آن را «جزئی» مینامیم. «مفهوم» با یک قیدی شده است: «مفهوم قابل صدق بر کثیرین» که تعریف «کلی» است؛ و با یک قیدی شده است؛ «مفهوم غیر قابل صدق بر کثیرین» که تعریف «جزئی» است. اکنون سؤالی که پیش میآید این است که خود مفهوم «قابل صدق بر کثیرین» که خود یک مفهومی از مفاهیم است کلی است یا جزئی؟ و نیز خود مفهوم «غیر قابل صدق بر کثیرین» کلی است یا جزئی [١]؟

[١]. در اینجا یک اشکال دیگری هست که این اشکال را طرح نکردهاند، ولی اشکالی است که قابل طرح است و جواب هم دارد. اشکال این است که خود «مفهوم» که مقسم کلی و جزئی است- یعنی «مفهوم» است که تقسیم شده است به کلی و جزئی و «مفهوم» است که یا کلی است و یا جزئی- خودش مفهومی از مفاهیم است. در این مطلب شکی نیست که خود همین «مفهوم» یعنی همین چیزی که ما با لفظ «مفهوم» آن را بیان میکنیم خودش یک مفهومی است ذهنی و مفهومی از مفاهیم است. و ما نمیتوانیم یک مفهوم را بگوییم نه کلی است نه جزئی، چون هر مفهومی منحصرا باید یکی از ایندو باشد، هر مفهومی باید یا کلی باشد یا جزئی. حالا سؤال این است که خود «مفهوم» که مقسم است کلی است یا جزئی؟ هر کدام که باشد اشکال به وجود میآید و آن اشکال ایناست که مقسم عین قسم میشود و حال آنکه مقسم همیشه غیر قسم است. مقسم آن چیزی است که در اقسام به نحو لا بشرط وجود دارد. نمیتواند مقسم داخل در یک قسم بالخصوص باشد و خارج از قسم دیگر. در اینجا اگر از ما بپرسند خود «مفهوم» کلی است یا جزئی، ناچاریم بگوییم خود «مفهوم» هم یک مفهوم کلی است. وقتی که خود «مفهوم» یک مفهوم کلی است پس داخل در یک قسم خودش و خارج از قسم دیگر است و حال آنکه خودش مقسم هر دو است، یعنی کلی و جزئی هر دو مصداق او هستند. شما وقتی