مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٤٩ - دلیل اول

مجموعه آثار شهید مطهری، جلد ٩، ص٢٤٩

یعنی برای هر چیز غیر از وجود در عالم اعیان، وجودی است بنفسه در اذهان؛ یعنی خود همان شیء، همان ذات آن شیء، همان ماهیت آن شیء عینا در اذهان وجودی دارد. این همان مدعای حکماست به معنی اینکه علم حضور ماهیت معلوم است در نزد ذهن. پس معلوم میشود که حاجی این برهانها را- حتی هر سه برهان را- برای مدعای حکما کافی میداند، حتی با تصریح اینکه علم عبارت است از حضور ماهیت معلوم در ذهن.

حالا وارد اصل مطلب بشویم و ببینیم چه ادلّهای بر این مطلب اقامه شده است.

ما اول سه دلیل حاجی را که در اینجا نقل کرده است به طور اجمال عرض میکنیم و بعد میرویم دنبال تاریخچه و انحرافاتی که احیانا در تبیین این ادلّه پیدا شده است.

دلیل اول

دلیل حاجی این است که: «للحکم ایجابا علی المعدوم».

برای توضیح این دلیل باید مقدمهای را ذکر کنیم و آن اینکه قاعدهای هست به نام «قاعده فرعیه» که این قاعده را نسبتا بدیهی میدانند. قاعده فرعیه میگوید:

«ثبوت شیء لشیء فرع ثبوت المثبت له» یعنی ثبوت چیزی برای چیزی فرع بر این است که آن چیز دوم وجود داشته باشد. اگر بگوییم «ب» به عنوان یک صفت برای «الف» وجود دارد، باید الفی وجود داشته باشد تا «ب» به عنوان یک صفت برایش وجود پیدا کند. محال است که «الف» معدوم باشد و «ب» به عنوان یک صفت برای «الف» موجود باشد [١].

پس بنابراین قاعده، ثبوت چیزی برای چیزی، ثبوت محمولی برای موضوعی، فرع وجود آن موضوع است. ولی ما در میان احکامی که ثابت میکنیم برای اشیاء و حکم قطعی ذهن هم هست، محمولهایی را برای موضوعاتی اثبات میکنیم که آن

استاد: حالا ببینیم؛ اتفاقا خوب هم هست که در این باره بحث کنیم. میدانم که حرفهایی در این زمینه گفته شده است، و من علاقهمندم که در این باره بحث کنیم.