اجتماعی امروز ایران اطلاع دارید، حکم میکنید که مثلا وضع سواد یا وضع بهداشت در مردم ایران فعلا چنین است. این مردم خاص به حکم یک سلسله شرایطی که در این زمان دارند این حکم را دارند، نه اینکه شما یک مناطی به حکم عقل به دست آوردهاید که ایرانی چنین است. بلی، شما اگر مثلا روی بعضی قواعد و ضوابط (مثلا بر اساس شناخت مردم ایران به حکم نژاد) چیزی به دست بیاورید و مثلا بگویید که مردم ایران یک مردمی هستند که زود تغییر عقیده میدهند، یعنی ایرانی چنین است، در این صورت شما یک مناط به دست آوردهاید و حکم را بر روی همین مناط آوردهاید. مثلا ما گاهی میگوییم که ایرانی چنین است. آنجا که میگوییم ایرانی چنین است، میخواهیم حکم را روی ایرانی بما هو ایرانی ببریم و لهذا دیگر این حکم نمیتواند فقط برای امروز صادق باشد که وقتی بگوییم ایرانی چنین است، کسی بگوید: آیا دو هزار سال پیش هم ایرانی چنین بود که تو میگویی ایرانی چنین است؟ پس ایرانی چنین نیست. [اگر این حکم شامل ایرانیهای گذشته نشود پس] یک چیز دیگری علت قضیه است، نه اینکه ایرانی بودن ملاک باشد.

در قضایای حقیقیه حکم واقعا رفته است روی یک طبیعت کلی و نفس این طبیعت از آن جهت که این طبیعت است ملاک این حکم است؛ یعنی این حکم و این محمول چسبیده است به خود این طبیعت. این محمول به منزله یک لازمی از این طبیعت است. قهرا این طبیعت دیگر فرق نمیکند، هر جا و هر زمان که محقق بشود این حکم را دارد، و لهذا روی افراد مفروض هم میآید؛ یعنی اگر ما برای این طبیعت فردی را فرض کنیم قهرا این لازم برای آن فرد مفروض هم هست. مثلا قواعد و ضوابط علوم که کلیت دارد و ضابطه و قانون است، از نظر این آقایان همه از این قبیل است. چه در علوم تجربی و چه در علوم غیر تجربی در همه جا قضیه از این قبیل است، و لذا میگویند آنچه در علوم معتبر است قضایای حقیقیه است. اوضح مسائلش را میتوانید در باب مسائل فلسفی، ریاضی و منطقی پیدا کنید. البته مسائل سایر علوم همچون پزشکی، طبیعی، فیزیک و شیمی هم از همین قبیل است.

اگر شما گفتید آهن در این درجه حرارت چنین است و در آن درجه حرارت چنان است، حتی با اینکه یک قاعده طبیعی است ولی قضیه حقیقیه است. اینجا حکم شما روی طبیعت آهن رفته است و معنایش این است که طبیعت آهن این خصلت را دارد. اگر طبیعت آهن این خصلت را داشته باشد، دیگر فرقی نمیکند،