به هر حال معضلی که در اینجا وجود دارد این است که ما چیزی را میتوانیم برای خود علم بدانیم و به آن اعتماد کنیم و برایش اعتبار قائل باشیم که ذهن ما با یک ملاکی به آن دست یافته باشد و از یک راهی و به یک نحوی به او رسیده باشد و الّا اگر به او نرسیده باشد و از خودش خلق کرده باشد هیچ ملاکی برای قبولش نیست. ذهن دستگاهی است که تنها خاصیت او شناختن است و شناختن یعنی اینکه صورتی از واقعیتی در نزد خود داشته باشد. اگر به واقعیتی نرسیده باشد چگونه از او صورتی دارد؟ و گفتیم که آقای طباطبائی برهان دارند بر اینکه اصلا برای ذهن محال است که به واقعیتی نرسیده باشد و بتواند از آن واقعیت به نحوی صورتی داشته باشد؛ که این اصل، اصل خیلی درستی است. هیوم هم تا اینجا را

همه ضد آنچه که من فکر میکنم؟ مثلا من تصور میکنم حرکت وجود دارد ولی آنچه که در واقع وجود دارد سکون است نه حرکت؟ میگویید من الآن تصوری از ماده دارم، آیا همینی که من تصور میکنم همان وجود دارد؛ یا نه، ممکن است یک چیز دیگری باشد که اصلا ماده نباشد بلکه مجرد باشد، یا اصلا چیزی باشد که نه ماده باشد و نه مجرد که اصلا به ذهن من نیامده است؟ اگر به این تعبیر بگویید پذیرفتن مدعای فلاسفه در باب وجود ذهنی آسان میشود.

پس ما در اینجا در میان دو طرز تفکر قرار گرفتهایم: یا بگوییم مطابقت میان ذهن و خارج برقرار است، یعنی آنچه که من به نام علم و آگاهی از خارج دارم واقعا علم و آگاهی است، یعنی اگر تصوری از ماده، از قوه، از حرکت، از سکون، از حرارت درم اینها در خارج هست؛ و یا بگوییم مطابقتی میان ذهن و خارج نیست و این تصوراتی که من دارم اصلا در خارج نیست، حالا یا هیچ چیزی نیست و یا اگر هم هست یک چیزهایی است که صد در صد ضد اینهاست و لو اینکه من مرتبا تجربه میکنم، مرتبا احساس میکنم، مرتبا میگویم در وجود فلان شیء که شکی نیست.

«در وجود فلان شیء شکی نیست» معنایش چیست؟ معنایش این است که همان که من تصور میکنم همان در خارج وجود دارد والّا اگر بنا بشود مسأله وجود ذهنی نباشد در وجود همه چیز شک است، در هیچ جا نمیشود گفت که در وجود فلان چیز که شکی نیست؛ یعنی تصورات ما فقط یک حالت نفسانی میشود- مثل درد و رنج- که فقط ارزش نفسانی برای ما خواهد داشت که من میتوانم بگویم در من چنین چیزی وجود دارد، در من درد وجود دارد؛ آیا درد در بیرون هم وجود دارد؟ نه. به هر حال این بحثی است مربوط به مسأله وجود ذهنی که ما قبلا درباره آن بحث کردهایم.