است- و این کثرتهایی که در جسم هست کثرت حقیقی نیست. مثلا ما الآن این کتاب را یک چیز میگیریم و هوای مجاور آن را چیز دیگر، یعنی این را یک ماده میدانیم و آن را ماده دیگر، و یا در درون هوا به اتمهای متعدد قائل میشویم و به خلأ قائل میشویم، ولی ممکن است کسی بگوید که نه، اینها اشتباهات ذهن است، واقعیت این کتاب و واقعیت این هوا هر دو یکی است؛ اختلاف اینها در این است که این ماده واحد در یک جا تراکم بیشتر پیدا کرده و در جای دیگر انبساط بیشتر؛ همین کاغذ اگر ما انبساطش را بیشتر کنیم میشود هوا و همین هوا را اگر متراکمتر کنیم میشود کاغذ. کاغذ و هوا دو چیز نیستند که در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند بلکه دو موج مختلف از یک چیز هستند. ما الآن میگوییم هوا در جوار این کاغذ قرار گرفته است ولی هوا و کاغذ هر دو واقعا یک جسم هستند، یک جسم واحد متصل به یکدیگر هم هستند. اشتباه است اگر اینها را منفصل از یکدیگر بدانیم، ولی مانعی ندارد که یک شیء واحد متصل مراتب مختلف داشته باشد، در یک مرتبه تراکمش بیشتر باشد و در یک مرتبه تراکمش کمتر باشد.

خود ملا صدرا در باب «فصل و وصل» از مباحث جوهر و عرض، این مسأله را به صورت یک احتمال مطرح میکند که آیا ما میتوانیم بگوییم تمام اجسام عالم یک جسم بیشتر نیست؟ یعنی ما اجسام نداریم که در کنار یکدیگر باشند، تمام اجسام عالم یک جسم است و یک وحدت اتصالی واقعی دارد، انفصالها خیال است؟ برای اینکه ذهن روشن بشود مثالی بزنیم: میگویند در عمق دریا گاهی یک رودخانه در جریان است. شما این مطلب را روی حسابهای قدما در نظر بگیرید نه روی حساب نظریات امروز که دریا را مجموعهای از مولکولهای جدا از یکدیگر میداند. روی حساب قدما تمام دریا یک واحد است، ولی قسمتی از این دریا که تحت فشار قرار بگیرد در درون خودش حرکت میکند، یعنی یک شیء در درون خودش حرکت میکند. حالا از کجا که تمام این اجسام عالم یک واحد نباشند که در درون یکدیگر حرکت میکنند؟

غرض این است که این خودش وحدت است. اگر کسی ماوراء ماده را منکر شد و در ماده هم قائل شد که تمام این مادههایی که ما به صورت اشیاء منفصل، در عناصر به صورت عناصر، در مرکبات به صورت مرکبات، در هر عنصری به صورت اتمها، و در درون [اتم] خلأها و ملأها فرض میکنیم تمام اینها اشتباهات ذهن ماست،