اصالت وجود جور در نمیآید و حتی وجه اشکال و راه حل آن را پیدا کردیم. بعد گفتیم شاید ما نمیفهمیم، به استاد خودمان در آن وقت مراجعه کردیم و او با اینکهدر حرفهای ملا صدرا خیلی وارد بود پافشاری کرد و گفت: نه، همین جور است [١]، ولی حرف قانع کنندهای نداشت به ما بزند. آخرش با عصبانیت ما را طرد کرد و گفت بروید صفحه اول منظومه را بخوانید. ولی ما به این حرف قانع نشدیم، تا بعد خودمان دیدیم که ملا صدرا همین مبحث را در جای دیگر طرح کرده و در آنجا این دلیل را با کمال صراحت رد کرده و گفته است که اساسا این حرفها بیاساس است، و همان حرفی را که ما به آن رسیدهایم خود او در آنجا گفته است. بعد فهمیدیم که یا در آن اوایل که اسفار را مینوشته است خودش به این مطلب توجه نداشته است و یا ممکن است این حرف را بر مبنای قوم زده باشد همان طور که خودش گاهی تصریح میکند به اینکه ما در اوایل حرفهایی را روی مبنای قوم میگوییم و خودمان هم به آن اعتقاد نداریم، برای اینکه مبتدی حالا باید اینها را روی همین مبانی یاد بگیرد تا بعد در آخرها با این حرفها آشنا بشود و ما حرف خودمان را در آن آخرها بگوییم. ولی کار حاجی عجیب است. حاجی مطلب را بیش از این جدی گرفته است، یعنی این حرف ملا صدرا را در اینجا دیده و آن را قبول کرده است، آن وقت آن حرف ملا صدرا را در آنجا که دیده هی میخواهد آن حرف را رد کند. خیلی هم در آنجا (در حاشیه اسفار) تلاش بیخود میکند، که هیچ کس هم حرفش را قبول نکرده است.

به هر حال ما حالا از حرفهای خودمان و از اصالت وجود صرف نظر میکنیم و این دلیلی را که گفتهاند تقریر میکنیم.

اینها گفتهاند اگر واجب الوجود ماهیتی داشته باشد و وجودی، لازمهاش این

[١]. ملا صدرا حرفهایش خیلی پراکنده است؛ یعنی گاهی در یک جا یک حرفی زده است و در جای دیگر آن حرف را رد و باطل کرده است، و گاهی حرفی زده است روی مبانی قوم نه روی مبنای خودش بدون اینکه اشارهای به مبنای خودش بکند. اسفار هم خودش یک دریاست. حتی استادهایی که سالها آن را تدریس میکنند، از اینکه بتوانند این حرفهای پراکنده را جمع کنند ناتوانند. کتابی که میخواهد در طول پانزده سال تدریس شود، آن هم تدریس مداوم هر روز، معلوم است که جمع کردن گوشه و کنار همه حرفها کار بسیار مشکلی است.